Thành nhà Hồ (Tây Đô, Thanh Hóa)

Việc dựng thành năm 1397

Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia, thành nhà Hồ do Hồ Quý Ly cho xây năm 1397, còn gọi là Tây Đô (hay Tây Giai) để phân biệt với Đông Đô là Thăng Long; xây xong, ông dời đô từ Thăng Long về đây^[1]. Thành đặt ở vùng An Tôn, nay thuộc Vĩnh Lộc (Thanh Hóa), giữa sông Mã và sông Bưởi^[1][2]. Các nguồn nhấn mạnh những lý do khác nhau. Bảo tàng Lịch sử quốc gia viết rằng trước nguy cơ bị nhà Minh xâm lược, Hồ Quý Ly chọn đất An Tôn để chuẩn bị kháng chiến lâu dài, đồng thời hướng lòng dân rời khỏi nhà Trần^[1]. Báo Thanh Hóa đặt việc xây thành trong bối cảnh triều Trần suy yếu và địa thế hiểm yếu thuận lợi cho phòng thủ, như một bước trong tổng thể cải cách của Hồ Quý Ly^[2]. Triều Hồ chỉ tồn tại từ năm 1400 đến năm 1407, kết thúc sau cuộc xâm lược của nhà Minh; Báo Nhân Dân gọi đây là triều đại ngắn nhất trong lịch sử Việt Nam (7 năm)^[2][3].

Kiến trúc đá

Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia, thành gồm ba bộ phận: La thành (vòng ngoài, chu vi khoảng 4 km), Hào thành bao quanh phía ngoài cách chân thành khoảng 50 m, và Hoàng thành (thành nội)^[1]. Báo Thanh Hóa ghi thành nội có bình đồ hình chữ nhật, chiều bắc – nam 870,5 m, đông – tây 883,5 m, chu vi tường đá hơn 3,5 km, tường dựng bằng những khối đá xanh nặng hàng chục tấn, có phiến dài tới 7 m, cao 1,5 m, ghép khít mà không dùng chất kết dính^[5]. Con số về kích thước ở các nguồn không hoàn toàn trùng nhau: một bài ghi phiến đá nặng chừng 15 tấn, bài khác ghi các khối nặng 10–16 tấn và một phiến ở cổng tây nặng tới 26,7 tấn^[2][3].

Thành có bốn cổng theo bốn hướng, đều xây vòm cuốn đá; cổng nam là cổng chính với kiến trúc "tam quan ba vòng cuốn" còn khá nguyên vẹn^[2][3]. Bên trong, qua hơn sáu thế kỷ, phần kiến trúc của hoàng thành đã bị hủy hoại và vùi lấp, chỉ bốn bức tường thành còn giữ tương đối nguyên vẹn^[2]. Về thời gian thi công, Báo Thanh Hóa dẫn chính sử rằng bốn bức tường đá được dựng trong khoảng ba tháng, và nhắc rằng cách thi công những khối đá lớn như vậy đến nay vẫn còn nhiều giả thuyết^[2]. Báo Nhân Dân thuật lại lời hướng dẫn viên của Trung tâm Bảo tồn di sản: đá khai thác ở các núi An Tôn, Xuân Đài cách thành vài km, được tách bằng khoan, đục, nêm và đòn bẩy, rồi đưa lên tường bằng dốc đất đắp dần^[3]. Đây là cách giải thích giới thiệu cho du khách, chưa phải kết luận khảo cổ học.

Khảo cổ bên trong thành

Theo Báo Thanh Hóa, các đợt khai quật gần đây tìm thấy hệ thống chân tảng đá và bệ chân cột, hơn 20 tảng còn tương đối nguyên vẹn, giúp hình dung quy mô công trình trong nội thành. Các nhà khoa học nhận định phần lớn chân đá có niên đại thời Trần – Hồ, một số có thể từ thời Lý hoặc kéo dài đến thời Hậu Lê, nghĩa là khu vực này còn mang dấu vết nhiều giai đoạn chứ không chỉ riêng triều Hồ^[4].

Di sản thế giới

Ngày 27/6/2011, tại kỳ họp lần thứ 35 ở Paris, Thành nhà Hồ được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới^[1]; Báo Nhân Dân gọi đây là di sản văn hóa thế giới thứ năm của Việt Nam^[3]. Báo Thanh Hóa nêu hồ sơ đệ trình trong 6 năm trước khi được công nhận^[2]. Hiện thành thuộc tỉnh Thanh Hóa; về đơn vị hành chính cấp xã, Báo Thanh Hóa ghi xã Tây Đô còn Báo Nhân Dân ghi xã Vĩnh Long, Vĩnh Tiến^[2][3].