Lam Sơn thực lục: các truyền bản, bản nhà Lê Sát và tranh luận về tác giả

Cuốn sách kể chuyện khởi nghĩa Lam Sơn

Lam Sơn thực lục là tác phẩm văn xuôi chữ Hán kể về gia thế của Lê Lợi, buổi dựng nghiệp và cuộc khởi nghĩa đánh quân Minh^[3][4]. Lời tựa ký "Lam Sơn động chủ", đề năm Thuận Thiên thứ 4 (1431)^[3]; Wikipedia tiếng Việt dẫn Toàn thư rằng tháng 12 năm ấy vua sai làm sách và tự viết lời tựa^[4]. Theo Wikipedia, sách gồm lời tựa và ba phần: từ buổi đầu khởi nghĩa đến lúc vây thành Nghệ An (1418–1424), cuộc đánh quân Minh đến khi chúng rút về (1424–1428), và việc sửa sang đất nước kèm bản Bình Ngô đại cáo^[4].

"Thực lục" vốn là thể loại lưu hành trong nội bộ hoàng thất, nên quý nhưng cũng dễ thất lạc khi đổi triều^[3]. Ngô Đức Thọ, trên Tạp chí Hán Nôm năm 1994, cho rằng sách thuộc loại tối mật: chỉ có một bản chính cất trong kim quỹ và vài bản sao cấp cho công thần^[1].

Các truyền bản chữ Hán

Cũng theo Ngô Đức Thọ, hiện có ba nhóm bản chữ Hán chính. Một là bản in khắc gỗ trong bộ Ức Trai di tập (in năm 1868), dịch trong Nguyễn Trãi toàn tập, hàm ý Nguyễn Trãi là người chấp bút. Hai là bản chép tay do Nguyễn Diên Niên công bố, coi Lê Lợi tự viết. Ba là bản Trùng san do nhóm Hồ Sĩ Dương biên tập, khắc in năm Vĩnh Trị thứ nhất (1676); bản in này trước đây trong nước không có, đến năm 1979 Hoàng Xuân Hãn gửi một bản từ Paris về biếu Thư viện Khoa học xã hội, rồi Trần Nghĩa dịch chú, công bố năm 1992^[1].

Lê Quý Đôn, trong Nghệ văn chí của Đại Việt thông sử, ghi sách gồm ba quyển, bản cũ còn nhưng chép nhiều chữ sai; còn bản in đời Vĩnh Trị do các nho thần đính chính theo ý riêng, thêm bớt làm sai sự thực, không còn là nguyên bản^[2][4]. Wikipedia lại ghi hiện có sáu bộ viết tay và không có bản in chữ Hán nào^[4], điều không khớp với bản Trùng san 1676 mà các nguồn khác nhắc đến^[1][3].

Bản nhà Lê Sát và cuộc khảo chứng

Năm 1971, các thầy giáo trường cấp II xã Định Hải (Yên Định, Thanh Hóa) sưu tầm được vài cuốn sách chữ Hán trong nhà thờ Lê Sát, một công thần khai quốc, trong đó có một bản sao Lam Sơn thực lục. Theo bài đăng trên trang Bảo tàng Lịch sử quốc gia, tờ đầu bản này ghi một đại thần vâng chép một bản sự tích thời Thuận Thiên, vốn cất trong kim quỹ; bài đặt câu hỏi liệu đây có phải bản sao đời Thuận Thiên và cho rằng cần một công trình khảo chứng. Nguyễn Diên Niên còn thấy lạ vì bản này dùng chữ "trẫm" chứ không phải "đế" như người ngoài viết về vua^[2]. Nguyễn Diên Niên khảo chứng, Lê Văn Uông chú dịch, bản được xuất bản năm 1976^[1][3].

Niên đại bản chép tay này còn bàn cãi. Nguyễn Diên Niên căn cứ chữ "Cửu" viết kiêng húy để đoán sách được sao sớm nhất vào năm 1663; Ngô Đức Thọ khảo các bia ký và thấy chữ ấy đã kiêng húy từ năm 1603, nên lập luận không vững, đồng thời chỉ ra cuốn Lê hoàng ngọc phả mà Nguyễn Diên Niên dẫn có nhiều sai sót, thậm chí cả lời tựa ngụy tạo^[1]. Một bài khác ghi bản này chép khoảng năm 1715^[3]. Các nguồn vì vậy chưa thống nhất.

Tác giả là ai?

Wikipedia ghi cả Toàn thư lẫn sách đều không nêu tác giả^[4]. Từ điển văn học bộ mới, theo một bài trên Nguyệt san Giác Ngộ, chia làm hai thuyết: Lê Lợi hoặc Nguyễn Trãi^[3]. Nguyễn Trãi toàn tập (Ủy ban Khoa học xã hội) nghiêng về Nguyễn Trãi^[4], còn Nguyễn Diên Niên cho rằng từ "trẫm" cho thấy chính Lê Lợi viết^[2].

Những chi tiết bị hiểu và dịch khác nhau

Nguyễn Anh Tú và Nguyễn Quốc Bình lưu ý chữ "sư công" chỉ nghề của cụ nội Lê Lợi được dịch rất khác nhau: "ông thầy" (Mạc Bảo Thần, Trần Nghĩa), "thầy cúng" (Văn Tân), "thầy học" (Lê Văn Uông), "thầy mo" (Hoàng Văn Lâu). Hai tác giả từ đó lập luận về nguồn gốc Phật giáo của dòng họ Lê, nhưng chính họ thừa nhận bằng chứng loại này chỉ gián tiếp^[3].

Một đoạn khác gây chú ý là đoạn Toàn thư lược bỏ. Theo Ngô Đức Thọ, sách kể rằng trước khi vây thành Nghệ An, Lê Lợi nghỉ ở đền thần Phổ Hộ, chiêm bao thấy thần xin một người thiếp để giúp thắng giặc; bà Ngọc Trần, mẹ Lê Nguyên Long (sau là Lê Thái Tông), nhận lời và mất ngay trước mặt vua. Ông đọc đây là việc bà bị dùng làm vật hiến tế, còn sách chỉ kể bằng giọng huyền thoại^[1]. Đó là cách hiểu của riêng ông, người đọc cần đối chiếu thêm.