Bình định Giao Nam lục (1488): sử liệu nhà Minh về cuộc chiến Minh – Hồ 1406–1407

Cuốn sách và người soạn

Bình định Giao Nam lục, còn có tên Định Hưng vương bình Giao lục, là sử liệu Trung Quốc chép việc nhà Minh đánh nước Đại Ngu, tức Việt Nam thời nhà Hồ. Sách do Khâu Tuấn (1420–1495) soạn năm 1488 từ các bản tấu sớ của Tổng binh Trương Phụ cùng ghi chép về quận Giao Chỉ, thuật lại cuộc chiến từ năm Vĩnh Lạc thứ 4 đến thứ 5 (1406–1407)^[1]. Khâu Tuấn quê ở Quỳnh Sơn (Hải Nam), đỗ tiến sĩ năm 1454 và làm đến Hộ bộ thượng thư^[1].

Bài nghiên cứu của Nguyễn Đông Triều, đăng trên Tạp chí Khoa học Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh năm 2025, đánh giá sách có độ khả tín cao vì người soạn sống sau cuộc chiến không lâu và dựa vào tấu sớ của chính người chỉ huy^[1]. Bản tác giả dùng nằm trong bộ Trung Quốc chu biên giao vãng lịch sử văn hiến hối biên (xuất bản 2018), quyển Việt Nam, chiếm 25 trang trong 428 trang, hiện lưu ở Phòng Nghiên cứu Hán Nôm của Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh^[1].

Những gì sách bổ sung cho Toàn thư

Đại Việt sử ký toàn thư chép nhà Hồ ở phần "phụ thêm", còn diễn biến các cuộc chiến xen lẫn sự kiện chung và không đầy đủ. Bình định Giao Nam lục thì chỉ tập trung vào cuộc chiến này nên ghi khá hệ thống: ngày tháng, quân lực, đường tiến quân, địa điểm giao chiến, kết quả. Chẳng hạn ngày Đinh Mùi tháng 10 năm Bính Tuất (1406), đại quân vào ải Pha Lũy, treo bảng chiêu dụ, rồi đánh các ải Ải Lưu và Kê Linh (tức Chi Lăng, người Minh chép là Kê Linh vì đồng âm)^[1].

Điều đáng giá nhất là một số thư từ giữa Hồ Quý Ly và phía Minh mà Toàn thư không chép. Khi đại quân đóng bên bờ bắc sông Phú Lương, Trương Phụ gửi thư thách Quý Ly mang quân đến Gia Lâm đánh, nếu không dám thì ra trước cửa quân doanh nghe xử. Cùng lúc, sứ giả Chu Khuyến mang sắc chỉ đến, cho phép Quý Ly nộp 5 vạn lạng vàng và 100 con voi để chuộc tội. Quý Ly không ra gặp, đáp rằng văn thư không khớp với bản gốc nên người đến chắc không do hoàng đế phái. Theo Nguyễn Đông Triều, dù sách nhằm kết tội Quý Ly, đoạn này lại cho thấy thái độ dứt khoát của ông trước nhà Minh^[1].

Về kết cục, sách chép bắt được Quý Ly, Hồ Nguyên Trừng (sách gọi là Lê Trừng), Hồ Hán Thương (Lê Thương) cùng thái tử Nhuế, và thu 48 phủ, châu, 166 huyện, 3.120.500 hộ; các con số này là của sách, chưa được đối chiếu với nguồn Việt Nam^[1].

Chỗ sách im lặng hoặc chép khác Toàn thư

Thứ nhất, sách không chép tổn thất của quân Minh. Theo Toàn thư, tháng 4 năm 1406, khi Hoàng Trung đưa Trần Thiêm Bình về nước, quân Đại Ngu thua trận đầu và mất bốn tướng, nhưng sau đó phản công, chặn đường về ở ải Chi Lăng, buộc quân Minh phải đưa thư hàng và xin mở đường rút lui^[1].

Thứ hai, số phận Thiêm Bình. Sách chép Quý Ly cho phục binh giết Thiêm Bình và sứ giả ngay khi vừa qua biên giới. Toàn thư kể khác: Thiêm Bình bị bắt, bị tra hỏi gốc tích, rồi xử lăng trì; cũng theo Toàn thư, người này vốn tên Nguyễn Khang, gia nô của một thổ hào, mạo xưng dòng Trần, và thư hàng của Hoàng Trung cho thấy phía Minh về sau biết điều ấy, nhưng Bình định Giao Nam lục vẫn coi Thiêm Bình là con cháu nhà Trần^[1]. Wikipedia tiếng Anh cũng kể quân Hồ phục kích giết người được hộ tống vào ngày 4/4/1406, tức theo hướng của sử Minh^[2].

Thứ ba, Trần Thiếu Đế. Sách chép ông bị Quý Ly giết; Toàn thư chép ông bị phế, giáng làm Bảo Ninh đại vương và bị giam lỏng. Nguyễn Đông Triều dẫn thêm Oscar Chapuis, người cũng viết theo hướng Toàn thư, và kết luận cần nghiên cứu thêm^[1].

Thứ tư, tên người và địa danh. Chữ chỉ tên Hồ Hán Thương trong sách chưa tra được trong từ điển; tác giả đoán là chữ 奃 (âm "đê") bị khắc nhầm, trong khi Geoff Wade đọc thành "Hu Di". Địa danh "Bàn Than" theo ông nên là "Bình Than" ở Chí Linh, Hải Dương^[1].

"Phù Trần diệt Hồ" và cách đọc sách

Nguyễn Đông Triều cho rằng sách phản ánh mưu đồ chính trị của nhà Minh: khẩu hiệu "phù Trần diệt Hồ" chỉ là chiêu bài. Cáo thị của Trương Phụ liệt kê 20 tội của cha con Quý Ly và hứa chọn con cháu họ Trần kế vị; nhưng sau khi bắt được họ, nhà Minh viện lý do họ Trần đã bị giết hết để đặt quận huyện như thời Hán, Đường, lập các ty Bố chính, Đô chỉ huy và Án sát, đồng thời đàn áp cuộc nổi dậy của Giản Định và Trần Quý Khoáng^[1]. Đó là cách đọc của tác giả bài nghiên cứu; sách chỉ ghi sự việc từ phía Minh.

Vì vậy sách nên được đọc song song với Toàn thư: một bên chi tiết về quân sự và thư từ ngoại giao, một bên nắm rõ tình hình trong nước. Tác giả kết luận sách có độ tin cậy cao, nhưng những điểm mâu thuẫn như số phận Thiếu Đế hay Thiêm Bình cần được xem xét lại^[1].