Phố Hiến (Hưng Yên) – thương cảng của Đàng Ngoài thế kỷ XVII

Vị trí và lịch sử hình thành

Phố Hiến nằm bên bờ tả ngạn sông Hồng, nay cách sông khoảng 2 km do phù sa bồi đắp, cách Hà Nội khoảng 55 km theo đường sông: xuôi thuyền từ Thăng Long mất khoảng 2 ngày, ngược lên mất 3 ngày. Đây là điểm trung chuyển của các tuyến sông Hồng, sông Thái Bình và sông Đáy, nên tàu thuyền vào Thăng Long đều phải qua^[1]. Theo Vietnam+, chưa xác định được chính xác thời điểm ra đời: khu vực này từ thế kỷ X là lãnh địa của sứ quân Phạm Bạch Hổ, thế kỷ XIII có người Hoa tị nạn lập làng Hoa Dương, còn tên “Phố Hiến” có thể xuất hiện từ cuối thế kỷ XV, gắn với ty Hiến sát giám sát đường thủy. Phố Hiến trở thành trung tâm giao lưu quốc tế thực sự vào thế kỷ XVII^[1].

Thương cảng quốc tế

Bài của Bảo tàng Lịch sử quốc gia, tóm tắt từ nghiên cứu của Hoàng Anh Tuấn, nêu Phố Hiến (Đàng Ngoài) và Hội An (Đàng Trong) là hai thương cảng lớn nhất ở Việt Nam thời kỳ này, có khu cư trú và thương điếm của thương nhân Trung Quốc, Nhật Bản, Hà Lan và Anh^[3]. Theo Vietnam+, người Hoa đông nhất và chiếm ưu thế buôn bán; người Nhật đến từ đầu thế kỷ XVII, chủ yếu đổi bạc, đồng lấy tơ lụa, đồng thời làm hoa tiêu, phiên dịch, môi giới; thương nhân Hà Lan, Bồ Đào Nha, Anh, Pháp, Tây Ban Nha cũng có mặt^[1]. Thương điếm Hà Lan (1637–1700) và thương điếm Anh (1672–1683) xây bằng gạch, vừa là văn phòng vừa là kho của công ty Đông Ấn^[1].

Năm 1688, theo William Dampier được bài báo dẫn lại, Phố Hiến có khoảng 3.000 nóc nhà ở 20 phường^[1]. Hàng xuất nhập chủ yếu là tơ sống, tơ lụa, vải, bạc và đồng; có các chợ Vạn, chợ Hiến, chợ Bảo Châu và nhiều phường nghề^[1]. Câu “Thứ nhất Kinh Kỳ, thứ nhì Phố Hiến” được dẫn để nói về vị thế một thời của đô thị này^[1]; Cổng thông tin Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch gọi Phố Hiến là “tiểu Tràng An”, nơi giao thoa văn hóa Đông – Tây^[2].

Nguyên nhân suy tàn

Vietnam+ nêu nhiều nguyên nhân. Hệ thống đê điều hoàn thiện khiến phù sa lắng ngay trong lòng sông, bến cảng bị bồi lấp, tàu lớn khó cập bến. Chính sách của Trung Quốc và Nhật Bản thay đổi làm thương mại biển khu vực chuyển hướng, tàu phương Tây ít đến Đàng Ngoài. Sang thế kỷ XVIII lại có vỡ đê Mạn Trù (1730), các cuộc khởi nghĩa, chiến tranh Tây Sơn – chúa Trịnh; năm 1726 trấn lỵ Sơn Nam được chuyển đi, trung tâm dời xuống Vị Hoàng (Nam Định)^[1]. Bài này cho rằng thời kỳ phồn thịnh nhất vào khoảng 1730–1780, trong khi bài của Bảo tàng Lịch sử quốc gia xếp Phố Hiến vào số thương cảng lớn của thế kỷ XVI–XVII; hai cách nói khác nhau về đỉnh cao^[1][3].

Di tích và hiện nay

Các thương điếm bị hủy hoại từ thế kỷ XVIII, thành đồng ruộng; còn lại chùa Hiến (1709), chùa Chuông (1711), một nhà thờ Gothic cổ từ thế kỷ XVII cùng các đình, đền, miếu của người Hoa^[1]. Khu di tích gồm 17 di tích, tiêu biểu là Văn miếu Xích Đằng, đền Mẫu, chùa Chuông, đền Trần, đình – chùa Hiến, được công nhận là di tích quốc gia đặc biệt năm 2014^[2]. Hồ sơ “Hệ thống bia đá Phố Hiến” được đề xuất đưa vào danh mục di sản tư liệu khu vực châu Á – Thái Bình Dương của UNESCO, dự kiến xem xét năm 2026^[2]. Từ ngày 1/7/2025, Phố Hiến là trung tâm hành chính của tỉnh Hưng Yên sau sáp nhập^[1].