Hoàng Công Chất (1706–1769), giặc Phẻ và Thành Bản Phủ ở Mường Thanh

Xuất thân và những năm ở Sơn Nam

Bảo tàng Lịch sử quốc gia cho biết Hoàng Công Chất sinh năm 1706 ở Nguyên Xá (Vũ Thư, Thái Bình cũ), là thủ lĩnh một cuộc khởi nghĩa nông dân Đàng Ngoài chống triều Lê – Trịnh^[1]. VOV2 ghi tên thật ông là Hoàng Công Thư, quê làng Hòa Xá; Wikipedia tiếng Việt ghi làng Hoàng Xá và ngày sinh 31/1/1706. Địa danh được viết khác nhau tùy nguồn và đơn vị hành chính^[2][5].

Theo bài của bảo tàng, ông cùng Nguyễn Hữu Cầu theo Nguyễn Cừ, Nguyễn Tuyển hoạt động ở vùng Sơn Nam. Cuối năm 1740 cuộc khởi nghĩa của Nguyễn Tuyển và Nguyễn Cừ tan vỡ, ông tập hợp nông dân tiếp tục chiến đấu, thường dùng thuyền nhỏ luồn trong đầm lầy; năm 1743 nghĩa quân giả hàng rồi chiếm phủ lỵ Khoái Châu, và năm 1745 bắt giết trấn thủ Sơn Nam Hoàng Công Kỳ^[1]. Sau khi các cuộc khởi nghĩa khác bị dẹp, ông rút về phía Thanh Hóa. Bảo tàng ghi mốc là năm 1751, còn Wikipedia kể ông rút vào Thanh Hóa từ cuối năm 1748 rồi ra vùng Hưng Hóa năm 1750; thứ tự các mốc này chưa thống nhất^[1][5].

Đánh “giặc Phẻ” và giải phóng Mường Thanh

Theo bảo tàng, đầu những năm 1740 “giặc Phẻ” từ phương Bắc tràn xuống, chiếm Mường Thanh và đóng trong thành Sam Mứn, cướp phá tới tận Thuận Châu (Sơn La). Các thủ lĩnh người Thái là Lò Văn Ngải và Lò Văn Khanh tập hợp dân chống giặc nhưng lực yếu, phải rút lên núi cao^[1]. VOV2 dẫn lời người trông coi đền Hoàng Công Chất rằng giặc Phẻ là một bộ phận từ Vân Nam (Trung Quốc) và Thượng Lào tràn sang; danh tính cụ thể của lực lượng này không được các nguồn đọc ở đây làm rõ^[2].

Năm 1752 nghĩa quân Hoàng Công Chất làm chủ một số mường ở vùng nay thuộc Hủa Phăn (Lào) và liên kết với hai tướng Ngải, Khanh; VOV2 lại đặt cuộc gặp này vào năm 1751^[1][2]. Từ 1751 đến 1754 nghĩa quân nhiều lần đánh thành Sam Mứn nhưng không hạ được; cuối cùng ông bày mưu cho Ngải và Khanh trá hàng. Ngày 10/5/1754, nghĩa quân tấn công phía tây sông Nậm Rốn, theo bảo tàng diệt hơn 2.000 quân giặc và bắt sống tướng Phẻ là Chẩu Pạ Tin Toòng ở đồi Pu Văng; Mường Thanh được giải phóng^[1]. Báo Nhân Dân cũng ghi năm 1754 nghĩa quân đánh tan giặc Phẻ^[3]. Con số thiệt hại và chi tiết trá hàng đến từ bài của bảo tàng, vốn dựa một phần vào truyền thuyết người Thái (Quam tô mường), nên cần đọc thận trọng.

Thành Bản Phủ và vùng ảnh hưởng

Sau chiến thắng, nghĩa quân xây thành Bản Phủ làm thủ phủ từ năm 1758, hoàn thành năm 1762^[3]. VOV2 viết nghĩa quân hoạt động khắp mười châu của phủ An Tây, phía bắc tới Vân Nam, phía nam tới Ninh Bình, Hòa Bình, Thanh Hóa^[2]. Wikipedia cho biết quân khởi nghĩa lúc đầu lấy thành Tam Vạn (Sam Mứn) làm đại bản doanh, sau xây Bản Phủ; ông chia ruộng cho dân nghèo, lôi kéo những người đứng đầu các châu, mường; người địa phương gọi ông là “Then Chất”, còn sử Thái “Quám tô mường” gọi là “vua Hoàng”. Quân của ông có thời gian phối hợp với lực lượng của hoàng thân Lê Duy Mật^[5].

Chính quyền Lê – Trịnh nhìn nhận khác. Theo Nguyễn Minh Tường trên Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam, tàn quân của cuộc khởi nghĩa này trú ở động Mãnh Thiên, nhiều lần tiến đánh vùng thượng du Hưng Hóa; các thổ tù Hà Công Ứng và Đinh Công Hồ chống cự, nên được triều Lê – Trịnh khen thưởng và thăng phẩm trật^[6]. Bảo tàng nhận xét ông là “giặc” trong mắt chính quyền Lê – Trịnh nhưng được dân vùng này tin yêu, tôn thờ như một vị vua vì công tiễu trừ giặc Phẻ và khai phá vùng biên^[1].

Những năm cuối

Theo Wikipedia, cuối năm 1767 quân của ông đánh xuống châu Mộc (Sơn La), châu Mai (Hòa Bình) và thượng du Thanh Hóa. Chúa Trịnh Sâm cử nhiều tướng đi đánh; đầu năm 1768 một cánh quân Trịnh phải rút, sau đó Đoàn Nguyễn Thục chia quân đánh thẳng vào Mường Thanh. Trong lúc chiến sự căng thẳng, Hoàng Công Chất bệnh mất tại căn cứ; con ông là Hoàng Công Toản tiếp tục cầm quân nhưng thua ở Nậm Cô, rồi thành Bản Phủ bị đốt đầu năm 1769^[5]. Ngày mất không thống nhất: Wikipedia ghi 21/3/1769, còn Báo Nhân Dân nói lễ hội tổ chức ngày 24 tháng 2 âm lịch hằng năm là ngày mất của ông^[3][5]. Số phận của Hoàng Công Toản cũng có nhiều thuyết, như chạy sang Vân Nam hoặc vào Trấn Ninh^[5].

Di tích và lễ hội

Thành Bản Phủ nằm ở xã Noong Hẹt, cách thành phố Điện Biên Phủ khoảng 8 km về phía nam^[2]. Thành và đền thờ Hoàng Công Chất được xếp hạng di tích cấp quốc gia năm 1981 và 1994; lễ hội đền Hoàng Công Chất được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định 1877 ngày 8/6/2015^[3]. Lễ hội thường diễn ra vào ngày 24–25 tháng 2 âm lịch, gồm phần lễ dâng hương, tế lễ và phần hội văn nghệ, thể thao của các dân tộc^[4].