Bộ máy chính quyền chúa Nguyễn ở Đàng Trong: Chính dinh, Tam ty và các dinh

Từ Tam ty của nhà Lê đến bộ máy riêng

Theo sách Lịch sử Việt Nam, tập 4 của Viện Sử học, trong 56 năm Nguyễn Hoàng cai quản Thuận Hóa (1558–1613), mọi thể chế ở đây còn theo sự sắp đặt của triều Lê, với Tam ty (Đô ty, Thừa ty, Hiến ty) cùng phủ, huyện^[1]. Năm 1614, Nguyễn Phúc Nguyên bỏ ba ty ấy và đặt ba ty mới theo phiên chế riêng của họ Nguyễn^[1]. Bài của Bùi Thị Tân và Ngô Đức Lập ghi cuộc cải tổ vào năm 1613, cùng lúc với việc dời phủ chúa vào Phước Yên, trong khi sách của Viện Sử học đặt việc dời phủ vào năm 1626^[1][2]. Hai nguồn lệch nhau về năm.

Chính dinh và ba ty

Ở Chính dinh, ba ty mới có việc riêng. Ty Xá sai coi văn án và từ tụng, do Đô tri và Ký lục đứng đầu; ty Tướng thần lại coi thu tiền thóc và phát lương cho quân các đạo, do Cai bạ đứng đầu; ty Lệnh sử coi tế tự, lễ tiết và chi lương tháng cho quân Chính dinh, do Nha úy đứng đầu^[1]. Mỗi ty có Câu kê, Cai hợp, Thủ hợp và Lại ty, tổng cộng 60 người^[1]. Ngoài ba ty còn có Nội lệnh sử, gồm Tả lệnh sử và Hữu lệnh sử, thu tiền sai dư (thuế thân) của các xã hai xứ Thuận Hóa và Quảng Nam nộp về Nội phủ, cùng ty Lệnh sử đồ gia trông coi đồng, sắt, ngà voi và chuông đồng dùng làm khí giới, đóng thuyền, sửa công đường^[1]. Năm 1638 Nguyễn Phúc Lan đặt thêm Nội tả, Ngoại tả, Nội hữu, Ngoại hữu làm "tứ trụ đại thần" đứng trên Tam ty, thường chọn người thân cận trong họ và các tướng có công^[1]. Bài của Ngô Đức Lập ghi thêm năm 1669 chúa Nguyễn Phúc Tần đặt Ty Nông trông coi thuế ruộng đất^[2].

Sáu bộ năm 1744

Sách của Viện Sử học kể cuối thế kỷ XVII Nguyễn Phúc Chu từng có ý tách Đàng Trong thành một vương quốc riêng nhưng không thành; đến năm 1744 Nguyễn Phúc Khoát xưng vương rồi đổi ba ty thành sáu bộ. Ký lục thành Lại bộ, Nha úy thành Lễ bộ, Đô tri thành Hình bộ, Cai bạ phó đoán sự thành Hộ bộ, đặt thêm Binh bộ và Công bộ, còn Văn chức thành Hàn lâm viện; ấn "Quốc vương" thay cho ấn "Tổng trấn tướng quân" trước đó^[1].

Dinh, phủ, huyện và xã

Cũng sau năm 1744, theo sách này, lãnh thổ từ nam Hoành Sơn đến mũi Cà Mau được chia thành 12 dinh và một trấn^[1]. Vùng Thuận Quảng cũ có Cựu Dinh, Chính Dinh, Bố Chính, Quảng Bình, Lưu Đồn và Quảng Nam; từ Quảng Nam trở vào có Phú Yên, Bình Khang, Bình Thuận, Trấn Biên, Phiên Trấn và Long Hồ; Hà Tiên là một trấn riêng do Đô đốc đứng đầu^[1]. Đứng đầu mỗi dinh là Trấn thủ, Cai bạ và Ký lục; mỗi dinh quản một phủ, riêng Quảng Nam có ba phủ Thăng Hoa, Quảng Ngãi và Quy Nhơn^[1]. Dưới dinh là phủ, huyện, tổng, xã; ở xã đặt Tướng thần và Xã trưởng, còn vùng núi và ven biển lập các "thuộc" do Cai thuộc, Ký thuộc coi^[1]. Sách nhận xét việc sắp đặt chưa thống nhất: chỉ dinh Quảng Bình và Trấn Biên có đủ ba ty, các dinh khác có một hoặc hai ty^[1].

Bản đường quan và gánh nặng bộ máy

Một nét riêng của Đàng Trong là ngạch "Bản đường quan" chuyên thu thuế từ phủ, huyện trở xuống, thuộc quyền Nội phủ chứ không thuộc quan địa phương^[1][2]. Năm 1725 Nguyễn Phúc Chu giảm số viên chức này để bớt cái tệ nhiều quan nhiễu dân^[1]. Lê Quý Đôn, qua lời dẫn của sách Viện Sử học, nhận xét quan bản đường chính ngạch nhiều, đặt thừa, còn tướng thần và xã trưởng nhiều gấp đôi, không kể xiết^[1]. Bài của Ngô Đức Lập cũng nêu cách nhìn của các sử gia rằng ngạch này khiến bộ máy cồng kềnh và hà khắc^[2].

Những lần dời thủ phủ

Sách của Viện Sử học liệt kê trị sở của các chúa: dinh ở Ái Tử (1558), chuyển sang Trà Bát (1570), Dinh Cát sau khi Nguyễn Hoàng trở về năm 1600; năm 1626 vào Phúc Yên và từ đó gọi là phủ; cuối năm 1635 sang Kim Long; năm 1687 sang Phú Xuân; năm 1712 sang Bác Vọng; năm 1738 trở lại Phú Xuân, xây xong đầu năm 1739; năm 1744 trị sở được gọi là Đô thành^[1]. Nguyễn Văn Đăng cũng nêu chuỗi này nhưng ghi Kim Long là năm 1636, lệch một năm so với sách trên^[3]. Theo tác giả, Kim Long, Thanh Hà và Phú Xuân là những vùng đô thị kế tiếp nhau bên sông Hương, tiền đề của đô thị Huế về sau^[3]. Năm 1754 chúa Nguyễn cho dựng thêm nhiều cung điện ở Phú Xuân, như điện Kim Hoa, Quang Hoa^[1].

Tuyển quan và đánh giá

Quan lại được tuyển chủ yếu bằng tiến cử, sau thêm thi cử và việc nộp tiền để được phong chức. Những chức quan trọng như Chưởng dinh, Cai cơ, Cai đội chỉ dành cho người họ Nguyễn, người cùng huyện với chúa hoặc người quê Thanh Hóa; dân Thuận Hóa và Quảng Nam thường chỉ giữ chức thấp^[1]. Sách của Viện Sử học cho rằng vì được dựng nên trong quá trình khai phá và mở đất, chính quyền Đàng Trong chưa hoàn chỉnh, chưa thống nhất và mức tập quyền chưa cao, lại nặng tính quan liêu^[1].