Nguyễn Hữu Cảnh và việc lập phủ Gia Định (1698)

Bối cảnh vùng Đồng Nai – Gia Định

Theo Nguyễn Đình Tư (Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, 2007), Nam Bộ vốn thuộc vương quốc Phù Nam, sau bị người Chân Lạp chiếm. Người Việt vào lập nghiệp với sự cho phép của vua Chân Lạp từ năm 1623, sau cuộc hôn nhân năm 1620 giữa công chúa Ngọc Vạn, con chúa Nguyễn Phúc Nguyên, và vua Chey Chette II^[1]. Lưu dân đến khi vùng này còn rừng rậm, sình lầy; người Khmer và các dân bản địa sống thưa thớt trên vùng cao, làm rẫy^[1]. Khi diện tích khai phá đã rộng và dân số đã đông, chúa Nguyễn mới cử Nguyễn Hữu Cảnh vào kinh lược^[1]. Báo Pháp luật Việt Nam gọi Cù lao Phố khi ấy là cảng thị sầm uất nhất miền Nam^[2].

Thân thế

Nguyễn Hữu Cảnh (1650–1700) là con của Chiêu Vũ hầu Nguyễn Hữu Dật và em của Hào Lương hầu Nguyễn Hữu Hào^[3]. Theo Báo Pháp luật Việt Nam, ông sinh ở huyện Phong Lộc (nay là Quảng Ninh, Quảng Bình); tên húy gồm Kính, Lễ, Thành, trong đó “Cảnh” là cách đọc trại của húy Kính, và tước Lễ Thành hầu gắn với húy Lễ^[2]. Bài báo này cũng ghi ông từng cầm quân dẹp vua Chiêm Thành Bà Tranh (1692–1693) và nhóm người Thanh do A Bân cầm đầu (1694), rồi được thăng Chưởng cơ, lãnh Trấn thủ dinh Bình Khang^[2].

Cuộc kinh lược năm 1698

Năm 1698 (Mậu Dần), chúa Nguyễn Phúc Chu phong ông làm Thống suất, cử làm Kinh lược xứ Đồng Nai; ông đi đường biển, ngược sông Đồng Nai và đóng bản doanh ở Cù lao Phố^[2]. Ông lập phủ Gia Định gồm huyện Phước Long (lấy xứ Đồng Nai, dựng dinh Trấn Biên) và huyện Tân Bình (lấy xứ Sài Gòn, dựng dinh Phiên Trấn)^[2][3]. Theo đoạn Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức mà Báo Pháp luật Việt Nam trích, mỗi dinh đặt các chức Lưu thủ, Cai bạ, Ký lục; bộ máy có hai ty là Xá sai ty và Lại ty, cùng cơ, đội, thuyền thủy bộ để hộ vệ^[2].

Cùng với việc dựng bộ máy, ông chiêu mộ lưu dân từ Bố Chánh trở vào, đặt phường, ấp, xã, thôn, chia địa phận, định thuế đinh, thuế điền và lập sổ đinh, sổ điền; người Hoa ở Trấn Biên lập xã Thanh Hà, ở Phiên Trấn lập xã Minh Hương và được ghi vào sổ hộ tịch^[2][3]. Theo Nguyễn Đình Tư, ông sắp xếp lại bộ máy hành chính trên nền các tổ chức tự quản có sẵn của lưu dân Việt; hai dinh Trấn Biên và Phiên Trấn là tiền thân của vùng Đồng Nai – Gia Định ngày nay^[1]. Về năm, bản tiếng Việt của bài tóm tắt này ghi 1698, bản tiếng Anh ghi 1689; các nguồn còn lại đều ghi 1698, nên bài dùng 1698^[1][2][3].

Những năm cuối đời

Theo Báo Pháp luật Việt Nam, năm 1699 vua Chân Lạp Nặc Thu đem quân sang cướp bóc dân buôn và đánh sang Đại Việt; Nguyễn Hữu Cảnh làm Thống binh đi dẹp. Đầu năm 1700, thủy binh của ông tới thành La Bích (Nam Vang), vua Chân Lạp quy hàng và quân rút về biên giới^[2]. Tháng 4/1700, ông đóng quân ở cồn Cây Sao (nay gọi là cù lao Ông Chưởng, An Giang), lâm bệnh nặng, kéo quân về Sầm Giang (Rạch Gầm, Mỹ Tho) thì mất, thọ 51 tuổi^[2]. Báo Văn hóa ghi ông mất đột ngột ở Tiền Giang trên đường trở về dinh Trấn Biên^[4]. Chúa Nguyễn Phúc Chu truy tặng Chưởng Dinh, ban thụy Trung Cần; thời Gia Long ông được liệt vào công thần thượng đẳng, năm 1810 được thờ ở miếu Khai quốc công thần; thời Minh Mạng được phong Vĩnh An hầu^[2].

Ghi nhận ngày nay

Đền thờ ông có từ Biên Hòa đến Châu Đốc và Long Xuyên; cộng đồng người Hoa thờ ông ở đình Minh Hương Gia Thạnh^[2]. Năm 2025, Lễ giỗ Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; lễ giỗ năm 2026 tổ chức ngày 29 và 30/6 tại Đồng Nai^[4]. Ngày 29/10/2026, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ký Quyết định 2916/QĐ-BVHTTDL xếp hạng di tích quốc gia đối với đền Vĩnh Yên, nơi thờ ông ở xã Trường Ninh, tỉnh Quảng Trị^[3].

Các cách nhìn về sự kiện

Báo Pháp luật Việt Nam và Báo Văn hóa dùng cách diễn đạt “xác lập chủ quyền”, “mở cõi”; bài đầu cho rằng việc này giúp chúa Nguyễn từng bước thu nhận Hà Tiên (1708) và vùng Tầm Phong Long (1757)^[2][4]. Nguyễn Đình Tư nhấn mạnh hướng khác: người Việt vào đất theo phép vua Chân Lạp, và việc của Nguyễn Hữu Cảnh là tổ chức hành chính trên nền lưu dân có sẵn^[1]. Các nguồn đã đọc không có góc nhìn của sử học Khmer; bài trình bày theo từng nguồn, không phân xử đúng sai.