Từ điển Việt – Bồ – La của Alexandre de Rhodes (1651)

Tác phẩm

Cuốn Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum, thường gọi là Từ điển Việt – Bồ – La, được in tại Rôma năm 1651 do Thánh bộ Truyền bá Đức tin (Propaganda Fide) ấn hành, với Alexandre de Rhodes (Đắc Lộ) là người biên tập^[4]. Cùng năm, ông cho in sách Phép giảng tám ngày (song ngữ Việt – Latinh)^[2][3][5]. Theo Wikipedia tiếng Anh, sách có khoảng 8.000 mục từ tiếng Việt, mỗi mục giải nghĩa bằng tiếng Bồ Đào Nha và Latinh, kèm phần tóm tắt ngữ pháp tiếng Việt^[5]. Bài của Tuổi Trẻ cho biết mục đích của sách là giúp các nhà truyền giáo học tiếng Việt^[2]. Trang bìa có một lỗi in nhỏ là chữ “Annnamiticum” thừa một chữ n; các bản số hóa hiện có ở Gallica, Thư viện Quốc gia Bồ Đào Nha và Thư viện Bang Bayern^[4].

Bối cảnh ra đời

Các giáo sĩ Dòng Tên đến châu Á từ nửa cuối thế kỷ XVI và La-tinh hóa chữ viết địa phương để truyền giáo, dịch kinh sách, vì chữ Hán và chữ Nôm khó học^[1][2]. Theo Tuổi Trẻ, Francisco de Pina đến Hội An năm 1617, lập trú sở ở Nước Mặn (1618) và Thanh Chiêm (1623), được xem là người phương Tây giỏi tiếng Việt nhất thời ấy và mất do đuối nước gần Cù Lao Chàm cuối năm 1625^[2]. Đắc Lộ đến Đàng Trong năm 1624, học tiếng Việt với Pina, mang di cảo của Pina về Macau năm 1626 và tham khảo tài liệu của Gaspar do Amaral và Antonio Barbosa; hai ông này soạn từ điển Việt – Bồ và Bồ – Việt nhưng chưa công bố và lần lượt mất năm 1646 và 1647^[2]. Chữ viết ở giai đoạn đầu (khoảng 1621) chưa có dấu thanh, đến tài liệu năm 1626 đã có dấu^[2].

Vai trò của Rhodes và các ý kiến

Vì chỉ Đắc Lộ cho in một cuốn sách chữ quốc ngữ đầu tiên, nên suốt hơn một trăm năm ông thường được coi là “ông tổ” chữ quốc ngữ^[1]. Các bài gần đây lại nhấn mạnh quá trình dài, nhiều người cùng tham gia: Tuổi Trẻ cho rằng chữ quốc ngữ hình thành từ khoảng 1618 đến 1625 với nhiều người đóng góp, đặc biệt là Pina, còn Đắc Lộ là người in và phổ biến rộng rãi^[2]. Tại hội thảo “Dinh trấn Thanh Chiêm và chữ Quốc ngữ” ở Điện Bàn (Quảng Nam) năm 2016, phần lớn ý kiến không xem ông là “cha đẻ”, mà là người hoàn thiện chữ viết này để phục vụ việc truyền đạo^[3]. Theo cuốn Lịch sử chữ Quốc ngữ 1620–1659 của Đỗ Quang Chính được báo Hà Nội Mới giới thiệu, chữ quốc ngữ hình thành qua một quá trình dài với sự góp sức của người Bồ Đào Nha, người Italia và một số người Việt theo đạo Thiên Chúa^[6].

Giá trị của cuốn sách

Cuốn từ điển được các bài viết trên coi là cuốn sách in chữ quốc ngữ đầu tiên, gồm phần phân tích ngữ pháp tiếng Việt và phần từ điển^[2]. Wikipedia tiếng Anh cho rằng sách góp phần xác lập chữ quốc ngữ và các giáo sĩ về sau tiếp tục hoàn thiện hệ thống chữ viết này^[5]. Tuổi Trẻ lưu ý Đắc Lộ viết cuốn từ điển để phục vụ truyền giáo, và bài báo đặt vấn đề vai trò của ông cần được nhìn trong quá trình dài có nhiều người đóng góp^[2]. Câu hỏi ai là “người sáng tạo” vẫn còn được các nhà nghiên cứu bàn thảo; bài này chỉ nêu những gì các nguồn ghi nhận.