Sân khấu Dù kê của người Khmer Nam Bộ

Khái quát

Dù kê là một loại hình kịch hát của người Khmer ở Nam Bộ, kết hợp ca, nhạc, kịch và múa: diễn viên vừa hát vừa múa với động tác tay chân nhịp nhàng, trên nền nhạc cụ cổ truyền Khmer^[1]. Loại hình này còn có tên Lakhôn Bassắc, nghĩa là kịch hát của người Khmer vùng sông Bassắc, tức sông Hậu^[1][4]. Các nguồn cùng đặt thời điểm ra đời vào đầu thế kỷ XX: hội thảo “Nghệ thuật sân khấu Dù kê – 100 năm hình thành và phát triển” (Trà Vinh, 2020) nói Dù kê ra đời những năm đầu thập niên 1920^[2]; Hà Thị Thùy Dương (2014) viết Dù kê chỉ mới xuất hiện từ đầu thế kỷ XX nhưng nhanh chóng chiếm vị trí hàng đầu trong đời sống nghệ thuật của người Khmer^[1].

Nguồn gốc và sự tiếp biến

Theo Dương, Dù kê ra đời trên cơ sở kế thừa sân khấu Rôbăm có trước, đồng thời chịu ảnh hưởng của sự giao thoa giữa người Khmer với người Kinh và người Hoa cùng sống trong vùng: diễn viên tiếp thu từ Rôbăm đã được dân gian hóa, kết hợp với hát Tiều, hát Quảng của người Hoa và hát Bộ, cải lương của người Kinh^[1]. Vì ra đời sau cải lương nên Dù kê mượn một số vở tuồng; nhân vật cũng pha trộn, có cả Quan Công, Tiết Nhơn Quý vốn quen thuộc trong tín ngưỡng người Hoa^[1]. Báo Nhân Dân (2024) kể một số soạn giả chuyển thể cải lương như “Lục Vân Tiên” hay “Lưu Bình – Dương Lễ” thành vở Dù kê, đổi hình thức nhưng giữ gần trọn cốt truyện^[5]. Soạn giả Thạch Mu Ni (Trà Vinh) cho rằng Dù kê luôn ở trạng thái “mở”, tiếp nhận tinh hoa của nhiều nền nghệ thuật, nên khác Dì kê và Rôbăm vốn khép kín hơn^[3].

Dàn nhạc và trang phục

Theo VietNamNet (2023), nhạc cụ trong Dù kê chủ yếu là bộ dây và bộ gõ. Bộ dây gồm đàn gáo, đàn cò, đàn tam thập lục nhỏ (âm cao) và lớn (âm trầm); bộ gõ gồm trống lớn bịt da bò, trống nhỏ, mõ, cồng chiêng, phèng la, chũm chọe và krap (cặp gõ nhịp). Bài viết nhấn mạnh đàn gáo giữ vai trò chủ đạo và là nhạc cụ duy nhất bắt đầu các bài, bản; thiếu đàn gáo thì không thể gọi là nhạc Dù kê^[6]. Đây là nhận định của riêng bài báo.

Trang phục rực rỡ. Theo Báo Văn hóa, trong tuồng cổ, hoàng tử đội vương miện cắm hai lông cò; vai phù thủy đội vương miện thấp hơn, bên dưới có khăn tròn vẽ hình cánh bướm có răng nanh; nữ diễn viên đeo vòng ở cổ tay và cổ chân. Chỉ nhìn cách hóa trang là biết nhân vật thiện hay ác^[4].

Vở diễn và đời sống cộng đồng

Tuồng tích thường lấy từ cổ tích, thần thoại Khmer; về sau diễn cả tuồng tích của người Hoa và diễn chung một số vở với cải lương^[6]. Vở hướng thiện, kết thúc có hậu, chia hai phái chính diện và phản diện^[4][6]. Theo Báo Nhân Dân (2024), trong khoảng 4 đến 5 tháng mùa khô, người dân Sóc Trăng và Trà Vinh góp tiền mời đoàn Dù kê diễn phục vụ nghi lễ dân gian và Tết, biểu diễn hằng đêm tại chùa Khmer, phum, sóc, thu hút hàng nghìn người xem^[5]. VietNamNet cho biết những vở đặc sắc nhất thường diễn ở chùa trong các lễ Chol Chnam Thmay, Sene Dolta và Ok Om Bok^[6].

Các mốc công nhận

Năm 1985, Bộ Văn hóa – Thông tin công nhận Dù kê là loại hình sân khấu chuyên nghiệp^[2]; Nhân Dân dẫn lời Thạch Mu Ni rằng đó là một loại hình kịch hát dân tộc trong hệ thống sân khấu truyền thống Việt Nam^[5]. Năm 2014, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa Dù kê vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia^[2]; Báo Nhân Dân nêu cụ thể là sân khấu Dù kê của người Khmer tỉnh Sóc Trăng^[5]. Bài của Dương cho biết Bộ còn xếp Dù kê vào 12 di sản dự kiến trình UNESCO giai đoạn 2012 – 2016^[1].

Khó khăn bảo tồn

Các nguồn thống nhất ở những khó khăn: nghệ nhân gạo cội thưa dần, lực lượng kế cận chưa được đào tạo bài bản, kịch bản mới còn ít^[1][2][3][4]. Dương cho biết lúc đó đồng bằng sông Cửu Long có khoảng 10 đoàn Dù kê chuyên và không chuyên, nổi tiếng nhất là Ánh Bình Minh (Trà Vinh) cùng các đoàn Khmer Sóc Trăng, Kiên Giang, Bạc Liêu; chưa có trường nghệ thuật Khmer riêng nên diễn viên học ở các trường nghệ thuật chung^[1]. Báo Văn hóa ghi Cà Mau chỉ còn Đoàn Nghệ thuật Khmer tỉnh và một câu lạc bộ nhạc trống lớn ở xã Hồ Thị Kỷ thường xuyên tập và diễn^[4]. Các ý kiến đề xuất mở lớp truyền dạy, liên hoan định kỳ, trại sáng tác kịch bản và khai thác du lịch văn hóa^[2][3].

Các tên tỉnh trong nguồn là tên cũ; sau đợt sáp nhập ngày 1/7/2025, Sóc Trăng thuộc Cần Thơ, Trà Vinh thuộc Vĩnh Long, Bạc Liêu thuộc Cà Mau, Kiên Giang thuộc An Giang.