Bang giao thời Lê Hoàn: sách phong của nhà Tống và cuộc đánh Chiêm Thành năm 982

Hai hướng đối ngoại

Sau khi lên ngôi năm 980 và thắng quân Tống năm 981, Lê Hoàn phải lo cả mặt bắc lẫn mặt nam. Nhóm tác giả Lương Thị Tú, Phạm Thị Hồng Tâm và Đàm Thu Vân, trong bài đăng năm 2025 trên Tạp chí Khoa học Trường Đại học Hoa Lư, tóm gọn đường lối ấy là mềm dẻo với nhà Tống để tránh chiến tranh mà vẫn giữ vị thế độc lập, còn với Chiêm Thành thì cứng rắn hơn vì nước này nhiều lần quấy nhiễu biên giới^[1].

Với nhà Tống: từ tiết độ sứ đến vương tước

Theo bài trên, năm 982 và 983 Lê Hoàn sai sứ sang Tống cầu phong. Năm 986 nhà Tống cử Lý Nhược Chuyết và Lý Giác mang chế sách sang phong ông làm An Nam đô hộ, Tĩnh Hải quân tiết độ sứ, Kinh Triệu quận hầu; để tỏ thiện chí, ông trả lại hai tướng Tống bị bắt là Quách Quân Biện và Triệu Phụng Huân^[1]. Năm 990, sứ Tống Tống Cảo sang gia phong thêm hai chữ "đặc tiến". Lê Hoàn cho thuyền chiến dàn trên sông đón sứ rồi cùng sứ đi vào kinh; khi nhận chế thư, ông bưng lên điện mà không lạy, viện cớ chân đau vì ngã ngựa, và đề nghị từ nay quốc thư giao nhận ngay ở biên giới để sứ khỏi phải đến Hoa Lư^[1][3]. Năm 993 Tống phong ông Giao Chỉ quận vương, năm 997 phong Nam Bình vương^[1][3].

Cách đọc chuỗi tước hiệu này không hoàn toàn giống nhau. Đại tá Đặng Việt Thủy, viết trên Báo Giáo dục Việt Nam, nhấn mạnh rằng dù là tiết độ sứ, quận vương hay Nam Bình vương, trong nước Lê Hoàn vẫn là vị quốc vương nắm đủ quyền hành; ông cũng nhắc rằng tước quận vương hàm ý quận Giao Chỉ vẫn thuộc đất Tống^[3]. Nhóm tác giả Hoa Lư thì viết rằng nhà vua tuy nhận thần phục và hằng năm vẫn cống nạp, song luôn giữ tinh thần tự chủ^[1]. Về vụ biên giới năm 995 ở trấn Như Hồng, bài này kể rằng nhà Tống không muốn căng thẳng nên làm ngơ, còn Lê Hoàn nói với sứ Tống rằng đó là việc của giặc biển ngoài cõi, không phải quân Giao Châu^[1].

"Cống" hay "sính"?

Một góc nhìn khác đến từ PGS.TS Nguyễn Minh Tường (Viện Sử học) trong kỷ yếu hội thảo quốc tế Việt Nam học. Ông phân biệt "cống", tức nộp vật phẩm như một loại thuế cho nước lớn, với "sính", tức quà thăm hỏi, báo tin, không có kỳ hạn nhất định. Theo ông, từ thời Đinh, Tiền Lê, Lý đến đầu Trần quan hệ với Trung Quốc chủ yếu là sính; chế độ cống kỳ hạn bắt đầu chính thức từ năm 1258 với định lệ ba năm một lần, dù sử Trung Quốc vẫn ghi chung là cống^[2]. Như vậy cùng một việc sai sứ mang lễ vật có thể được hiểu khác nhau tùy sử liệu và người viết.

Cuộc đánh Chiêm Thành năm 982

Theo Đại Việt sử ký toàn thư được bài Hoa Lư dẫn lại, năm 979 phò mã Ngô Nhật Khánh dẫn hơn một nghìn thuyền Chiêm định đánh Hoa Lư nhưng gặp bão, hầu hết lật đắm^[1]. Sau khi lên ngôi, Lê Hoàn sai Từ Mục và Ngô Tử Canh sang Chiêm Thành đặt quan hệ hòa hiếu, nhưng hai sứ bị vua Chiêm là Bê Mi Thuế giữ lại. Năm 982 nhà vua đích thân cầm quân đánh sang, chém Bê Mi Thuế tại trận, bắt nhiều quân sĩ, cung nữ và một nhà sư Thiên Trúc, san thành, phá tông miếu rồi một năm sau trở về^[1][4]. Đặng Việt Thủy còn diễn giải rằng nước Chiêm khi ấy liên kết với nhà Tống nên đánh Chiêm cũng là cách chặt "chân tay" của Tống^[3]; đây là nhận định của tác giả chứ không phải điều mà sử liệu trực tiếp nói.

Wikipedia tiếng Anh, tổng hợp từ các nghiên cứu nước ngoài, đặt kinh đô Indrapura bị đánh ở vùng Quảng Nam ngày nay và cho biết vua kế vị là Indravarman IV lùi về phía nam; sau đó Lưu Kế Tông, một viên quan cũ của Lê Hoàn trốn ở lại Chiêm Thành, nắm quyền ở Indrapura, và đến năm 1000 người Chăm bỏ Indrapura để dời sang Vijaya^[5]. Bài Hoa Lư thì kể thêm rằng Lưu Kế Tông bị bắt và chém năm 983, Chiêm Thành sau đó xưng thần, nhưng các năm 995 và 997 quân Chiêm vẫn quấy phá biên giới phía nam^[1]. Hai cách trình bày khác nhau về trọng tâm: một bên nhấn vào việc củng cố an ninh Đại Cồ Việt, một bên nhìn từ hệ quả đối với vương quốc Chăm.

Nhận xét

Các nguồn đều thống nhất rằng Lê Hoàn vừa thắng trận vừa giữ hòa hiếu với Tống, nhờ vậy nền độc lập được củng cố^[1][4]. Điểm còn bàn là cách gọi thực chất của quan hệ với Tống và vị trí chính xác các địa danh trong cuộc đánh Chiêm; bài này nêu các cách nhìn mà không chọn một.