Đinh Phế Đế (Đinh Toàn, 974–1001)

Ông vua sáu tuổi

Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia, Đinh Toàn (974 – 1001) là ông vua trẻ con đầu tiên trong lịch sử phong kiến Việt Nam, lên ngôi khi mới sáu tuổi^[1]. Wikipedia tiếng Việt ghi ông sinh năm Giáp Tuất (974), con của Đinh Bộ Lĩnh và hoàng hậu họ Dương (Dương Vân Nga), tên húy là Đinh Toàn hoặc Đinh Tuệ; trong sử còn có tên Đinh Phế Đế hoặc Đinh Thiếu Đế, còn sách Cương mục chép là Đế Toàn vì cho rằng "Phế đế" không hợp thể lệ^[4].

Từ vụ lập thái tử đến ngôi vua

Báo Pháp luật Việt Nam kể đầu mùa xuân năm 978, Đinh Tiên Hoàng bất ngờ lập con nhỏ là Hạng Lang làm thái tử và Đinh Toàn làm Vệ vương, khiến quyền kế vị của con cả Đinh Liễn không còn; năm 979 Đinh Liễn giết Hạng Lang^[2]. Cũng năm đó, Đinh Tiên Hoàng và Đinh Liễn bị Đỗ Thích giết; quan thần bắt giết Đỗ Thích rồi tôn Đinh Toàn lên ngôi, lấy hiệu Đinh Phế Đế, trong khi quyền thực tế nằm trong tay Thập đạo tướng quân Lê Hoàn, làm nhiếp chính^[2]. Wikipedia lưu ý rằng sử sách đều ghi Đỗ Thích là thủ phạm, nhưng một số nhà nghiên cứu hiện đại đặt giả thuyết Dương Vân Nga cấu kết với Lê Hoàn trong việc này; đó là giả thuyết, không có bằng chứng trực tiếp trong các nguồn đọc được^[4].

Ngôi vua chưa đầy một năm

Theo bài của bảo tàng, Đinh Toàn "làm vua" từ tháng 10 năm trước đến tháng 7 năm sau, chưa đầy một năm^[1]; Wikipedia ghi tám tháng^[4]. Bài của Bảo tàng về "Cái chết của Đinh Điền và Nguyễn Bặc", trích Toàn thư, kể rằng Lê Hoàn tự xưng Phó vương, còn Nguyễn Bặc, Đinh Điền và Phạm Hạp ngờ Lê Hoàn có thể làm điều bất lợi cho vua nhỏ nên dấy quân nhưng thua và bị giết^[3]. Năm 980, theo Wikipedia, Tống Thái Tông cử quân sang đánh Đại Cồ Việt; Thái hậu Dương Vân Nga cùng triều đình tôn Lê Hoàn lên ngôi, lập nhà Tiền Lê^[4]. Bài của Báo Pháp luật gọi việc phế trưởng lập thứ của Đinh Tiên Hoàng là "sai lầm lịch sử"^[2]; đó là nhận định của người viết bài, không phải kết luận chung.

Vệ vương trong triều Tiền Lê

Sau khi Lê Hoàn lên ngôi, Đinh Toàn trở lại làm Vệ vương, ở trong triều Tiền Lê khoảng 20 năm^[1][4]. Năm Tân Sửu (1001), khi cùng vua Lê Đại Hành đi dẹp loạn Cử Long ở vùng Cầm Thủy (Thanh Hóa), ông trúng tên và mất, thọ 27 tuổi^[1][2][4]. Bảo tàng cũng ghi một dị bản: Đại Việt sử ký toàn thư chép Đinh Toàn mất khi 18 tuổi, tức năm 991^[1]. Hai niên đại này khác nhau 10 năm và các nguồn đọc được không giải thích.

Wikipedia trích Khâm định Việt sử thông giám cương mục: quân Cử Long giương cung bắn nhưng tên rơi, dây cung đứt, rồi khép lại đánh quan quân, Vệ vương Toàn trúng tên bay mất tại trận, Lê Hoàn kêu trời ba tiếng rồi ra đốc chiến thắng giặc. Lời phê trong Cương mục bình rằng Lê Hoàn cướp nước, lại không khéo đối đãi chúa cũ, "đẩy vào chỗ chết", còn việc kêu trời chỉ là "giả trá"^[4]. Đó là đánh giá của sử thần triều Nguyễn, chứ không phải bằng chứng về hoàn cảnh cái chết.

Thờ phụng và cách nhìn

Theo Wikipedia, Đinh Toàn được thờ cùng vua cha Đinh Tiên Hoàng và các anh em trong hậu cung đền vua Đinh ở cố đô Hoa Lư, Ninh Bình^[4]; Báo Pháp luật cũng viết đền vua Đinh thờ Đinh Tiên Hoàng cùng các con Đinh Liễn, Đinh Toàn và Đinh Hạng Lang^[2]. Câu chuyện của ông thường được dùng để nói về hệ quả của việc lập người kế vị không đúng thứ bậc và về sự chuyển giao ngôi từ nhà Đinh sang Tiền Lê. Các sự kiện then chốt vẫn do sử cũ ghi lại, nhưng nguyên nhân sâu xa của từng sự kiện (cái chết của Đinh Tiên Hoàng, việc Lê Hoàn lên ngôi) vẫn có những cách hiểu khác nhau.