Lê Long Đĩnh (Lê Ngọa Triều) và những đánh giá trái chiều về vị vua cuối nhà Tiền Lê

Vị vua cuối nhà Tiền Lê

Lê Long Đĩnh (986–1009), còn tên Chí Trung, là con thứ năm của Lê Hoàn và Chi hậu Diệu Nữ^[2][3]. Theo sử cũ mà bài của Bảo tàng Lịch sử quốc gia tóm tắt, sau khi Lê Hoàn mất năm 1005 các hoàng tử tranh ngôi trong tám tháng; người anh cùng mẹ là Lê Long Việt giành được ngôi (Lê Trung Tông) nhưng chỉ ba ngày sau thì Long Đĩnh làm binh biến giết anh để lên ngôi. Ông trị vì bốn năm rồi mất năm 1009, đánh dấu sự kết thúc của nhà Tiền Lê và quyền lực rơi vào tay Lý Công Uẩn^[3]. Tượng ông hiện được thờ trong đền vua Lê Đại Hành ở Cố đô Hoa Lư, ở gian bên phải, bên cạnh tượng Lê Hoàn và Dương Vân Nga^[5].

Bản án trong sử sách

Hình ảnh phổ biến về ông là một bạo chúa. Đại Việt sử ký toàn thư, theo cách các bài báo dẫn lại, nhận xét ông làm việc gàn dở, thích dâm đãng tàn bạo^[1]. Việt Nam sử lược của Trần Trọng Kim gọi ông là kẻ "ác bằng Kiệt, Trụ", kể chuyện bắt tù nhân quấn rơm đốt hoặc róc mía trên đầu nhà sư rồi giả vờ trượt dao cho chảy máu, và giải thích biệt danh "Ngọa Triều" bằng việc ông mắc bệnh không ngồi được nên thiết triều trong tư thế nằm^[3][4]. Vì Việt Nam sử lược được dùng rộng rãi, Báo Thanh Niên năm 2007 nhận xét rằng hình ảnh này theo sách giáo khoa in sâu vào nhận thức của nhiều thế hệ^[4].

Những điều Toàn thư cũng chép

Các bài của Bảo tàng và Báo Thanh Niên lập luận rằng chính Toàn thư còn ghi những việc không khớp với bức chân dung ấy. Năm 1007 Lê Long Đĩnh sai em là Minh Xưởng cùng Hoàng Thành Nhã sang Tống dâng tê ngưu trắng và xin kinh Đại Tạng; Báo Thanh Niên cho rằng ông là người đầu tiên sai sứ đi xin kinh, đồng thời đính chính một sách Phật giáo sử từng ghi việc này vào năm 1008 và đặt dưới thời vua cha^[1][4]. Một năm sau khi lên ngôi, ông sửa quan chế và triều phục của quan văn võ và tăng đạo theo nhà Tống; năm 1009 ông xin đặt người coi việc buôn bán ở chợ Ung Châu, nhưng nhà Tống chỉ cho mua bán ở Liêm Châu và trấn Như Hồng^[3][4]. Cùng năm ấy ông đến Ái Châu, cho đóng thuyền đặt đò ở các bến sông Vũ Lung để chở người qua lại, chuẩn y xin đào kênh, đắp đường, và sai Hồ Thủ Ích đem hơn năm nghìn quân sửa đường đến cửa biển Nam Giới^[1][3].

Về quân sự, các bài đếm số lần ông thân chinh: Bảo tàng ghi sáu lần trong bốn năm, trong đó lần cuối chỉ hai tháng trước khi mất, còn một bài khác trên trang của bảo tàng đếm năm lần^[1][2][3]. Từ đó họ đặt nghi vấn: một người nằm triều vì bệnh nặng khó có thể liên tục cầm quân. Bài của Bảo tàng cũng dẫn việc vua Tống bác lời xin đem quân sang đánh Giao Chỉ khi nước này có tang và nội loạn sau khi Lê Hoàn mất, như một dấu hiệu về cách nhà Tống nhìn nhà Lê^[1].

Hai nghi án: giết anh và cái chết

Chuyện Long Đĩnh sai người giết Trung Tông, theo Ngô Sĩ Liên, xuất phát từ sách Dã sử chứ không phải chính sử, và bài "Án xưa" cho rằng chưa đủ chứng cứ, tốt nhất chỉ coi là nghi án. Bài này còn nêu rằng khi Trung Tông bị giết, các quan chạy hết, chỉ có Lý Công Uẩn ôm thây vua khóc, rồi được Long Đĩnh cất nhắc, điều khó giải thích nếu coi ông là kẻ giết anh bất nghĩa^[3]. Cái chết của ông được Toàn thư chép là do say đắm tửu sắc phát bệnh trĩ; riêng Đại Việt sử ký tiền biên của Ngô Thì Sĩ viết rằng Lý Thái Tổ căm phẫn việc giết anh nên nhân lúc ông ốm sai người đầu độc rồi giấu kín^[2][3]. Bài trong Bảo tàng cho rằng nguyên nhân bệnh trĩ khó thuyết phục và nghiêng về giả thuyết một cuộc đảo chính cung đình, nhưng đó là suy luận chứ chưa có tư liệu trực tiếp^[2]. Chính Ngô Thì Sĩ còn cho rằng cái tên "Ngọa Triều" là do Lý Công Uẩn đặt để bôi nhọ, còn Tiền biên nhận xét tên ấy "thô bỉ không căn cứ"^[3].

Nên đọc thế nào?

Các bài kể trên chủ yếu là báo chí và bài tổng hợp dành cho công chúng, lập luận nhiều khi dựa vào so sánh logic hơn là nghiên cứu hệ thống. Chúng không phủ nhận rằng Toàn thư chê Lê Long Đĩnh nặng lời, mà chỉ nhấn rằng cùng bộ sử ấy ghi cả các việc tích cực và rằng nhiều chi tiết tiêu cực xuất phát từ dã sử hay từ cách giải thích của người đời sau^[3][4]. Vì vậy bài này trình bày cả hai phía và không đưa ra phán xét cuối cùng.