Tiền Thiên Phúc trấn bảo thời Lê Hoàn

Đồng tiền thứ hai mang niên hiệu Việt

Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia, ở thời Ngô Quyền người ta chưa tìm thấy đồng tiền riêng của nước Việt; đến thời Đinh Tiên Hoàng mới có tiền Thái Bình hưng bảo, và sang thời Tiền Lê, năm 984, Lê Hoàn cho lập xưởng đúc tiền Thiên Phúc trấn bảo trước nhu cầu phát triển kinh tế và trao đổi hàng hóa^[1]. Báo Giáo dục Việt Nam ghi lại cùng mốc, cụ thể là tháng 2 năm Giáp Thân (984), và hiểu việc đúc tiền như một cách khẳng định uy tín của triều đình trước dân^[3]. Bảo tàng ảo Legends Museum gọi đây là đồng tiền thứ hai trong lịch sử Việt Nam mang niên hiệu bản xứ và đặt thời điểm vào năm thứ 5 niên hiệu Thiên Phúc, tức năm 984^[4].

Hình dáng

Đồng tiền kế thừa kiểu dáng của tiền thời Đinh: hình tròn, đường kính khoảng 2,2 đến 2,4 cm, giữa có lỗ vuông; mặt trước viết chân phương niên hiệu của triều đại, mặt sau có chữ "Lê", họ của nhà vua^[1]. Dựa vào sách Tiền cổ Việt Nam, Báo điện tử Znews cho biết tiền có ba loạt, đều giống hình thù tiền nhà Đinh; các loạt khác nhau ở việc hai mặt có chữ hay trơn, trong đó loạt phổ biến mặt trước có bốn chữ "Thiên Phúc trấn bảo" và mặt sau chữ "Lê"^[2]. Legends Museum lưu ý chữ "trấn" trong "trấn bảo" không xuất hiện trên tiền Trung Quốc; ở triều Tiền Lê, "trấn" vừa chỉ đơn vị hành chính vừa gợi ý nghĩa rộng lớn^[4]. Cách hiểu chữ "Lê" ở mặt sau cũng khác nhau: Bảo tàng Lịch sử quốc gia coi đó là họ của nhà vua^[1], còn Legends Museum coi đó là tên của vương triều, ghi theo truyền thống của tiền nhà Đinh để khẳng định chủ quyền^[4]. Chữ ở mặt trước được Bảo tàng gọi là chân phương, trong khi trang sưu tập mô tả mẫu của họ là chữ hơi thô, nên nét chữ có thể khác nhau tùy từng đồng^[1][4].

Nơi tìm thấy

Bảo tàng Lịch sử quốc gia cho biết tiền Thiên Phúc được tìm thấy ở nhiều nơi, gồm cố đô Hoa Lư, thành Thăng Long, thương cảng Vân Đồn và nhiều địa điểm khác, tức các trung tâm kinh tế của thời bấy giờ; sự có mặt rộng như vậy cho thấy tiền được đúc nhiều và lưu hành, khẳng định giá trị tiền tệ của nhà nước độc lập^[1]. Bài viết cũng nhắc rằng tiền Trung Quốc vẫn được dùng song song với tiền Việt như một loại "ngoại tệ", nhất là ở các vùng thương cảng biên viễn^[1]. Đây là nhận định có tính chất khái quát của bài báo, chưa kèm số liệu cụ thể về số lượng hay địa điểm phát hiện.

Nhà vua và chính sách tiền tệ

Theo Znews, trong 25 năm làm vua Lê Hoàn chỉ đúc duy nhất loại tiền này, lấy tên từ niên hiệu đầu tiên của ông^[2]. Đặng Việt Thủy, tác giả bài trên Báo Giáo dục Việt Nam, đặt việc đúc tiền trong bối cảnh nhà vua xây lại cung điện năm 984, lập các quan xưởng đúc tiền, chế tạo binh khí và đồ nghi trượng, tức một loạt việc củng cố bộ máy nhà nước^[3]. Theo cách đặt vấn đề này, đồng tiền không chỉ là phương tiện trao đổi mà còn là dấu hiệu của một chính quyền độc lập.

Những điểm còn được bàn

Thứ nhất là nhầm lẫn về xuất xứ. Legends Museum cho biết trước đây đồng tiền từng bị nhầm là của Thạch Kính Đường, vua nhà Hậu Tấn ở Trung Quốc, người cũng dùng niên hiệu Thiên Phúc; nhưng tiền của ông ghi "Thiên Phúc nguyên bảo" với lối chữ cứng hơn. Trang này dẫn nhận xét của nhà sưu tầm tiền cổ Hồng Tuân từ thời Nam Tống rằng tiền Thiên Phúc trấn bảo thường xuất hiện ở miền nam Trung Quốc và nhiều khả năng do thương nhân từ Giao Châu mang vào, từ đó củng cố quan điểm phổ biến là đây là tiền do Việt Nam phát hành dưới thời Lê Hoàn^[4]. Cần nói thêm rằng Legends Museum là trang bảo tàng số của một nhà sưu tập, không phải nguồn học thuật, nên bài chỉ dùng như nguồn bổ trợ.

Thứ hai là niên đại. Cả ba nguồn nêu năm đúc đều chọn mốc 984^[1][3][4], nhưng chưa nguồn nào trích văn bản gốc kèm thông tin chi tiết về lần đúc đó, nên bài này giữ mốc 984 như thông tin phổ biến chứ không coi là đã kiểm chứng.

Thứ ba là số loạt tiền. Znews dẫn sách chuyên khảo nói có ba loạt, nhưng mô tả chi tiết từng loạt trong bài báo khá vắn tắt nên khó đối chiếu với hiện vật cụ thể^[2].