Nguyễn Bặc (khoảng 924–979): Định Quốc công nhà Đinh

Người bạn thuở chăn trâu của Đinh Bộ Lĩnh

Theo Sở Văn hóa và Thể thao Ninh Bình, Nguyễn Bặc là khai quốc công thần của triều Đinh thế kỷ X, quê ở động Hoa Lư, châu Đại Hoàng, nay thuộc thôn Vĩnh Ninh, xã Gia Phương, huyện Gia Viễn; ông sinh khoảng năm 924, thuở nhỏ cùng Đinh Bộ Lĩnh tập trận cờ lau rồi lấy động Hoa Lư làm căn cứ^[1]. VOV2 dẫn tộc phả họ Đinh kể Đinh Bộ Lĩnh cùng bốn người bạn là Nguyễn Bặc, Đinh Điền, Trịnh Tú và Lưu Cơ chăn trâu, tập đánh trận từ nhỏ^[2]. Cũng nguồn này, theo Đại Việt sử ký toàn thư, Nguyễn Bặc sinh năm 924 và là con Nguyễn Thước, nha tướng dưới quyền Dương Đình Nghệ; còn Báo Pháp luật Việt Nam ghi ông là con ông Nguyễn Huy và bà Lê Thị Lược^[2][3]. Đây là một điểm các nguồn không khớp.

Dẹp 12 sứ quân và lập triều Đinh

Theo Sở Văn hóa và Thể thao, Nguyễn Bặc cùng Đinh Điền theo Đinh Bộ Lĩnh dẹp 12 sứ quân, có công lớn trong việc đánh tan hai sứ quân mạnh nhất là Nguyễn Siêu và Đỗ Cảnh Thạc^[1]. Báo Pháp luật kể thêm các mưu kế: cho quân luồn vào doanh trại Nguyễn Siêu để đốt phá rồi kết hợp đánh từ ngoài vào; với Đỗ Cảnh Thạc có thành cao hào sâu, ông hiến kế "điệu hổ ly sơn", kéo chủ lực ra rồi đánh úp thành^[3]. Năm 968, Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi, đặt quốc hiệu Đại Cồ Việt, phong ông Định Quốc công, một chức đứng đầu triều thần, được so với tể tướng^[1][2]. VOV2 dẫn một người đứng đầu hội đồng dòng họ nhận định rằng chính Nguyễn Bặc đã thuyết phục Đinh Bộ Lĩnh xưng đế; đó là lời của hậu duệ, không phải nhận định của chính sử^[2].

Biến cố năm 979

Tháng 10 năm 979, Đinh Tiên Hoàng và Đinh Liễn bị hại, Đinh Toàn mới sáu tuổi lên ngôi, Lê Hoàn làm nhiếp chính và xưng Phó vương. Theo Đại Việt sử ký toàn thư qua bài của Bảo tàng Lịch sử quốc gia, Nguyễn Bặc, Đinh Điền và Phạm Hạp ngờ Lê Hoàn sẽ làm điều bất lợi cho vua nhỏ nên dấy quân thủy bộ chia hai ngả tiến về kinh đô để giết Lê Hoàn, nhưng không đánh nổi và đều bị giết; Đinh Điền bị chém tại trận, Nguyễn Bặc bị bắt về kinh và bị Lê Hoàn kể tội rồi chém^[4]. Báo Pháp luật nói thêm ông bị chém khi 56 tuổi, trong khi bài của bảo tàng ghi ông thọ 55 tuổi (924 – 979)^[3][4]. VOV2 ghi ông bị hành quyết ngày 15 tháng 10 năm Kỷ Mão, tức 979^[2].

Các nguồn trình bày sự kiện này khác nhau. Báo Pháp luật nhấn mạnh việc Dương Thái hậu "tư thông" với Lê Hoàn và coi đây là cuộc khởi binh của người trung với nhà Đinh^[3]. Bài của bảo tàng, đăng lại từ báo khác, lại nhận xét rằng theo luật xưa hành vi này sẽ bị xử rất nghiêm; tác giả cho rằng ba người dấy quân đã xử thế "rất không bình thường", còn Lê Hoàn tuy có chỗ không đúng nhưng việc làm của ông cũng chẳng hẳn là sai^[4]. Bài này vì vậy không kết luận ai phải ai trái.

Mộ và nơi thờ

Sở Văn hóa và Thể thao ghi nhà thờ và mộ Nguyễn Bặc ở xã Gia Phương, huyện Gia Viễn, đã xếp hạng di tích quốc gia; theo truyền thuyết ông bị hành quyết bên sông Chanh, con cháu bí mật đưa thi hài về chôn ở gò Con Cá, thôn Vĩnh Ninh^[1]. VOV2 thì ghi quần thần nhặt xác ông đem chôn ở Đàm thôn, ven sông Chanh, ngoại vi thành Hoa Lư^[2]; hai nơi chôn là hai cách kể khác nhau. Theo VOV2, ông được thờ ở quốc miếu triều Nguyễn và phối thờ ở 163 nơi, riêng đình Ngô Khê Hạ (Hoa Lư) còn tượng gỗ của ông^[2]. Báo Pháp luật ghi năm 1917 vua Khải Định sắc phong ông là Hộ quốc Tướng công Trác võ Thượng đẳng phúc thần, và ngày giỗ hằng năm là 15 tháng 10 âm lịch^[3].

Gia phả họ Nguyễn coi ông là tiền thủy tổ của họ Nguyễn ở Việt Nam, và Sở Văn hóa và Thể thao nêu rằng sử sách Trung Hoa xếp ông vào "Giao Châu thất hùng"; các điều này dựa vào gia phả và tài liệu dòng họ, chưa phải kết luận của sử học^[1]. Báo Pháp luật cũng viết rằng một số tài liệu cho con cháu ông gồm cả những danh tướng sau này, song chỉ nêu như thông tin trong tài liệu^[3].