Tang lễ của người Chăm Bàlamôn: lễ hỏa táng bốn thầy Paséh và lễ nhập Kut

Hai chặng của tang lễ

Người Chăm Bàlamôn (Chăm Ahier) ở Nam Trung Bộ, nay thuộc các tỉnh Khánh Hòa và Lâm Đồng, vẫn duy trì tục hỏa táng. Theo Trần Nguyên Khoa (Tạp chí Dân tộc học, 2018), hỏa táng là lễ tục có từ lâu của cộng đồng này, nhưng nhiều người, nhất là giới trẻ, chưa hiểu biểu tượng của từng lễ vật trong nghi lễ^[1]. Tang lễ gồm hai chặng: lễ hỏa táng do các chức sắc Paséh chủ trì, rồi nhiều năm sau là lễ nhập Kut, đưa phần xương của người mất vào nghĩa địa dòng họ mẹ^[1][2].

Quan niệm về cái chết

Khoa, dựa trên thư tịch cổ Chăm ở Ninh Thuận, tóm tắt ba quan niệm. Một là cuộc sống trần gian chỉ là tạm bợ, như một chuyến đi buôn dài. Hai là sau chuyến đi, người chết cần có cơm ăn áo mặc và của cải mang theo để về với tổ tiên ở thiên đường. Ba là tục tang lễ là một "triết lý tạo hóa" theo con đường sinh đẻ của con người (jalan pa mâng jieng). Theo thư tịch, hồn thoát ra qua chỗ xoáy đầu thì lên thiên đường, qua ngón tay ngón chân thì phục vụ ma quỷ, qua lỗ rốn thì ở lại trần gian cho con cháu thờ cúng^[1].

Về kiêng cữ, tín đồ không ăn thịt bò, theo truyền thuyết gắn với con bò thần giúp linh hồn qua sông Thiên đường; trong tháng đầu có tang còn kiêng thịt thú đẻ con, vì tin ăn như vậy chẳng khác ăn thịt cha mẹ^[1].

Diễn trình lễ hỏa táng

Khoa mô tả đám tang của tầng lớp quý tộc giàu có: ba ngày đêm và sáng ngày thứ tư; Cả sư và Phó cả sư của từng khu vực chọn ngày. Bài không mô tả đám tang của người khác^[1].

Ngày thứ nhất là lễ "cho ăn" do thầy Paséh Pahuak làm. Thi thể được con cháu tắm rửa, bọc vải trắng; thầy bốc gạo, muối hạt và nước đưa vào miệng người chết, bên cạnh có hai nam nữ thanh niên vịn vào thầy để hội đủ âm dương. Sau đó thầy Paséh Talang làm lễ "tạo hình hài" bằng quả cau đực và dây lá rừng, rồi đại liệm; thi thể bọc kín trong chiếc lồng úp. Ngày thứ hai là ngày nghỉ, vì thứ hai và thứ năm là ngày kỵ và sau lễ tạo hình hài cần một ngày trống cho âm dương hòa hợp. Ngày thứ ba là ngày "chém cây": ông Ragei cầm chà gạc làm phép để làm dàn khiêng và nhà mồ bằng tre dán giấy màu^[1].

Sáng ngày thứ tư là hỏa táng. Thi hài được đặt trên giàn khiêng, phủ tấm ván hình chim Hăng; lồng úp được thay bằng nhà mồ. Giữa đường, lồng úp và vải bọc bị đốt, giàn khiêng được khiêng qua đám lửa rồi quay ngược để chân đi trước. Các thầy Paséh đưa gậy lên trời để đưa hồn thoát khỏi xác, rồi giàn khiêng đặt lên đống củi me. Khi lửa cháy cao, một người đàn ông quen việc dùng xà beng đục xương trán, đẽo thành chín miếng tròn như đồng xu; các miếng này được thầy Paséh tẩy uế, đựng trong chiếc hộp đồng Klaong, chờ ngày đưa về quê mẹ nhập Kut của gia tộc^[1].

Tang lễ như một cuộc "sinh nở"

Khoa giải mã biểu tượng theo thư tịch cổ: ngôi nhà lễ tượng trưng cho thân thể người mẹ, lồng úp là "bụng chửa", vải bọc trắng là "nước ối", việc khiêng chân đi trước là sinh nở; lúc các thầy ăn bánh tráng nướng là biểu tượng sữa mẹ cho đứa trẻ vừa chào đời. Chín miếng xương tượng trưng cho đầy đủ các giác quan của "hài nhi"; lễ giỗ ba ngày, bảy ngày sau đó ứng với việc đứa trẻ dần có hồn, biết nghe, biết nói. Theo cách hiểu này, hỏa táng là sự "tái sinh" chứ không chỉ là kết thúc^[1].

Lễ nhập Kut

Kut là nghĩa địa của người Chăm Bàlamôn, thường nằm xa làng; nhà trưởng tộc là nơi tập trung các hộp Klaong. Theo VnExpress (2014), lễ nhập Kut chỉ tổ chức khi các tộc họ gom đủ 15 đến 20 hộp, mất khoảng 5 đến 10 năm, nên là lễ lớn và hiếm gặp. Vị chức sắc cao nhất, Po Adhia, chủ trì; các hộp được tẩy uế, ghi tên rồi rước bằng kiệu đi bộ đến Kut. Lễ chính diễn ra lúc nửa đêm, nơi chỉ chức sắc và người ngoài dòng tộc được dự; người ta giải thích đó là lúc Po Adhia hóa thân thành thần Shiva dẫn linh hồn về với tổ tiên. Lễ vật bắt buộc gồm dê, gà, vịt; Kut chia hai khu có rào ngăn: một cho người chết "lành" (không tật nguyền, bệnh tật, không lấy người ngoại tộc), một cho người chết "xấu" (chết ngoài đường, thân thể tật nguyền)^[2].

Những chỗ các nguồn khác nhau

Các nguồn nêu thời gian và số liệu không giống nhau. VnExpress ghi thi thể được chôn hơn một năm rồi mới hỏa táng; Khoa mô tả diễn trình hỏa táng nhưng không nêu mốc này. Về số mảnh xương, Khoa và VnExpress cùng ghi chín mảnh; một bài trên Znews (2014) cho biết trước đây lấy chín mảnh với nữ, bảy mảnh với nam, còn nay nhiều nơi giản lược, mỗi người chỉ lấy một mảnh xương trán, và nhập Kut sau khoảng 5 đến 10 năm hoặc 15 đến 20 năm; các hộp xương được chôn dưới tượng Kut khoảng nửa mét^[3]. Nghi lễ vì vậy có khác biệt theo địa phương và đang thay đổi; bài mô tả theo từng nguồn, không coi một cách làm là duy nhất.