Nghi lễ vòng đời của người M'nông: từ sinh đẻ, lễ cưới, lễ mừng thọ đến tang ma

Nghi lễ vòng đời trong đời sống người M'nông

Người M'nông thuộc nhóm ngôn ngữ Môn – Khmer, cư trú đông ở Đắk Nông và Đắk Lắk (Tây Nguyên). Võ Thị Thùy Dung viết rằng nghi lễ vòng đời là một trong ba hệ thống nghi lễ chính của người M'nông, đi theo con người từ khi mang thai, qua thơ ấu, trưởng thành, tuổi già đến tang ma^[1]. Mọi nghi lễ gồm ba thành tố gắn bó với nhau là lễ vật, thầy cúng và lời khấn, và mọi người trong bon (làng) cùng góp rượu, thịt, công sức cho các lễ lớn như cưới, mừng thọ, tang ma^[1].

Sinh đẻ và thời thơ ấu

Theo Võ Thị Thùy Dung, phụ nữ có thai phải giữ nhiều kiêng cữ, chẳng hạn không bán, đổi hay cho ai đồ đạc trong nhà, và có lễ cúng khi có thai, lễ bảo vệ thai nhi. Sau khi sinh có lễ cúng cho sản phụ, lễ mở mắt, lễ cắt nhau, lễ đặt tên và cúng hồn cho đứa trẻ. Lớn lên, đứa trẻ trải qua lễ cắt tóc (hơn một tuổi), xỏ tai (ba, bốn tuổi) và thổi tai (khoảng sáu đến mười hai tuổi), với mong muốn có thêm sức mạnh để lớn lên^[1].

Trưởng thành và lễ cưới

Tuổi trưởng thành được đánh dấu bằng lễ cà răng (khoảng 15 tuổi) và lễ trưởng thành (khoảng 15–20 tuổi); qua các lễ này mới được lập gia đình, và lễ cưới là nghi lễ đánh dấu bước chuyển vai trò xã hội^[1]. Báo Nhân Dân cho biết nam nữ M'nông đến tuổi trưởng thành được tự chọn người yêu; tập quán khác nhau giữa các nhóm nhưng thường qua ba bước: lễ chạm ngõ, lễ ăn hỏi và lễ cưới^[2]. Ở lễ chạm ngõ, chàng trai tặng cô gái chiếc lược, chuỗi hạt hoặc vòng tay làm tin rồi nhờ ông mối mang gà, dao, ống măng chua sang nhà gái; lễ ăn hỏi mang trâu hoặc heo, gùi măng chua, da trâu muối và ché rượu cần nhỏ; lễ cưới thường kéo dài ba ngày ở nhà gái^[2]. Trong lễ, ông mối dẫn đôi trẻ đến cột nhà chính, người làm chứng buộc khăn vào cột và để hai người nắm lấy ý nói tình cảm đã buộc chặt, rồi người làm chứng xúc cho mỗi người ba muỗng cơm, đôi vợ chồng đáp lại và cùng uống rượu cần^[2].

Một bài khác về M'nông ở Đam Rông (Lâm Đồng) gọi lễ cưới là "Lèh tàm bau", cùng các lễ Kep môi (dạm ngõ), Văng ur (ăn hỏi) và Njă gre, păp plơ (lễ lại mặt). Nhà trai mang heo, ba ché rượu, gà trống, chiêng... đến nhà gái; nhà gái kiểm lễ vật, dùng xà gạc gõ vào đầu heo để xác nhận. Chú rể được dắt vào phòng ngủ của bố mẹ vợ và kho lúa để chính thức thành thành viên nhà gái, rồi sau lễ ở lại nhà vợ bốn hoặc tám ngày trước khi sang "lại mặt" nhà trai, vì người M'nông theo chế độ mẫu hệ^[4].

Tuổi già: lễ mừng thọ

Theo VietnamPlus, người M'nông ở Đắk Lắk tổ chức lễ mừng thọ khi cha mẹ từ 60 tuổi trở lên, thường vào tháng Một, tháng Hai sau mùa rẫy, với các lễ vật như một con heo, ba chén cơm, một ché rượu cần lớn và một quả bầu khô đựng nước. Thầy cúng gọi Yàng (thần núi, thần rừng, thần nước), cầu cho người được mừng sống lâu khỏe mạnh, trao cho họ chiếc vòng và con cháu tặng chăn, khăn, khố, áo. Tuổi càng cao lễ càng lớn, lớn nhất khi 70 tuổi^[3]. Cùng nguồn cho biết "Tập quán xã hội và tín ngưỡng Lễ mừng thọ của người M'nông huyện Lắk" được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào tháng 8 năm 2022^[3].

Tang ma và lễ vĩnh biệt linh hồn

Võ Thị Thùy Dung ghi các lễ chính khi có người mất: lễ quàn người chết trong nhà, lễ chôn, lễ sau khi chôn, lễ tiễn hồn (ngày thứ tám) và lễ vĩnh biệt linh hồn (năm thứ ba). Tác giả so sánh lễ vĩnh biệt này với lễ bỏ mả của người Ê Đê, Ba Na, Gia Rai: ý nghĩa tương tự nhưng tổ chức đơn giản hơn. Theo quan niệm của người M'nông, linh hồn sống với tổ tiên rồi tái sinh vào đứa trẻ; sau lễ vĩnh biệt, người ta không thờ cúng, không cúng giỗ hằng năm như người Kinh^[1].

Biến đổi

Báo Nhân Dân ghi nhận người M'nông nay bỏ bớt thủ tục rườm rà trong lễ cưới, mỗi bon thường có một đến hai người làm mối, là người chuẩn mực ở độ tuổi ngũ tuần^[2]. VietnamPlus cho rằng giá trị của lễ mừng thọ ở huyện Lắk có dấu hiệu mai một trước văn hóa hiện đại và khi đại gia đình mẫu hệ được thay bằng gia đình hạt nhân^[3].