Lễ cưới truyền thống của người Việt: từ lục lễ đến ba lễ

Quan niệm về hôn nhân

Theo quan niệm xưa của người Việt, cưới vợ là một trong ba việc lớn của đời người, cùng với tậu trâu và làm nhà^[2]. Báo Pháp luật Việt Nam cho biết ngày trước việc dựng vợ gả chồng thường do cha mẹ hai bên định đoạt từ sớm, đôi trẻ ít khi được tự chọn; dân gian có câu "nữ thập tam, nam thập lục" để chỉ độ tuổi con gái mười ba, con trai mười sáu đã có thể lập gia đình^[1]. Theo nguồn này, vì nho học coi trọng lễ giáo "nam nữ thụ thụ bất thân" nên nhà trai cần người mai mối trình bày ý định với nhà gái^[1]. Năm cưới cũng được chọn theo tuổi cô gái, và các tuổi thuộc Kim lâu bị coi là không nên cưới^[2].

Lục lễ

Hôn lễ theo khuôn mẫu xưa gồm sáu nghi thức, gọi là lục lễ. Các nguồn liệt kê tên và thứ tự không hoàn toàn giống nhau. Báo Pháp luật Việt Nam ghi: nạp thái (nhà trai nhờ mối dò hỏi xem nhà gái có gả con hay không), vấn danh (hỏi tên, tuổi, ngày sinh của cô gái để xem tuổi có hợp), nạp cát (báo kết quả xem tuổi đã hợp và đề nghị tiến hành hôn lễ), nạp tệ (đem sính lễ đến nhà gái, làm lễ tại từ đường), thỉnh kỳ (xin nhà gái ấn định ngày rước dâu) và thân nghinh (rước dâu về nhà trai)^[1]. VOV5 liệt kê sáu lễ của miền Bắc xưa theo thứ tự nạp thái, vấn danh, nạp cát, thỉnh kỳ, nạp tệ, thân nghinh^[2]. Còn một chương trình tái hiện cưới hỏi Nam Bộ xưa ở Bảo tàng Biệt động Sài Gòn lại dùng các tên nạp thái, vấn danh, tập kiết (nạp cát), nạp trưng (nạp tệ, tức lễ ăn hỏi), thỉnh kỳ và nghinh thân^[3].

Theo Báo Pháp luật Việt Nam, làm đủ sáu lễ có thể kéo dài vài ba tháng; vì quan niệm "cưới vợ phải cưới liền tay" nên người Việt thường gom lại còn ba lễ^[1].

Dạm ngõ, ăn hỏi, rước dâu và lại mặt

Báo Tin tức và Dân tộc, theo tài liệu của Ủy ban Dân tộc, tóm tắt nghi lễ cưới truyền thống của người Việt qua bốn bước: dạm, hỏi, cưới và lại mặt^[4]. VOV5 mô tả chi tiết hơn các bước này ở người Kinh hiện nay.

Dạm ngõ (còn gọi chạm ngõ) là lúc nhà trai đến nhà gái để đặt vấn đề chính thức; lễ vật đơn giản, chủ yếu là trầu cau, có nhà thêm hoa quả, rượu, chè, bánh kẹo; khoảng cách đến lễ ăn hỏi không cố định, có thể vài tháng hoặc cả năm^[2]. Báo Pháp luật Việt Nam cho biết lễ vật ở lễ này thường là số chẵn^[1].

Lễ ăn hỏi được coi như lễ đính hôn, công bố chính thức việc gả cưới^[1]. Sính lễ theo yêu cầu nhà gái, thường gồm trầu cau, rượu, chè, mứt sen và bánh tùy địa phương, đặt trong các tráp do thanh niên chưa vợ bê, cô gái chưa chồng đón nhận; lễ vật được thắp hương trên bàn thờ nhà gái, sau đó nhà gái trả lại một phần^[2]. Miền Bắc thường chuẩn bị số lễ lẻ (5, 7, 9 hoặc 11), miền Nam dùng số chẵn, và nhà gái quyết định số lượng^[1].

Trước ngày rước dâu, nhà trai cử người mang trầu rượu đến xin dâu. Đoàn rước thường do người lớn tuổi có uy tín trong họ dẫn đầu; ở nhà gái, cô dâu chú rể thắp hương trình tổ tiên và mời trầu họ hàng, về nhà chồng lại thắp hương gia tiên^[2]. Theo tục cổ truyền, bố cô dâu đưa con về nhà chồng còn mẹ cô dâu ở lại nhà gái^[1]. Sau cưới, đôi vợ chồng trẻ về thăm nhà gái trong lễ lại mặt: VOV5 ghi khoảng ba ngày sau đám cưới và lễ vật bắt buộc ở miền Bắc là một con gà^[2], còn Báo Pháp luật Việt Nam nhắc các tên nhị hỷ, tứ hỷ với mốc hai hoặc bốn ngày^[1].

Khác biệt giữa các vùng

VOV5, dẫn ý kiến chuyên viên Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, cho biết cưới hỏi ở đồng bằng sông Cửu Long cơ bản giống miền Bắc nhưng nghi lễ nhiều bước và kéo dài hơn: đoàn đón dâu do trưởng tộc dẫn đầu, tiếp đến là ông mai, đi theo số chẵn; chú rể nắm tay cô dâu suốt chặng đường; thay cho lễ lại mặt là lễ phản bái với lễ vật bắt buộc là một đôi vịt^[2]. Chương trình tái hiện ở Bảo tàng Biệt động Sài Gòn mô tả đoàn rước xưa có chú rể mang cặp đèn cầy quê trúc kết hoa; khi đèn được thắp trước bàn thờ nhà gái thì cô dâu mới ra chào hai họ, và cô dâu đội nón cụ quai tơ do nhà trai tặng khi về nhà chồng^[3]. Một số vùng khác, bố mẹ chú rể không đi đón dâu mà nhờ các bậc cha chú trong họ, hoặc cưới hai lần^[1].

Nhìn chung, các nguồn đều ghi nhận hôn lễ ngày nay giản tiện hơn xưa nhưng vẫn giữ nhiều nét truyền thống, và cách tổ chức khác nhau tùy địa phương và hoàn cảnh từng gia đình^[2].