Tục tương trợ trong cưới xin và tang ma của người Nùng Phàn Slình ở Cao Lộc (Lạng Sơn)

Cộng đồng và địa bàn nghiên cứu

Lê Minh Anh (Tạp chí Dân tộc học, số 5 và 6 năm 2012) khảo sát sự tương trợ trong cưới xin và tang ma của người Nùng Phàn Slình ở huyện Cao Lộc, tỉnh Lạng Sơn, vùng biên giới Việt – Trung. Theo bài, người Nùng ở Cao Lộc có 44.016 người, chiếm 58,86% dân số huyện. Tác giả chọn ba thôn có điều kiện địa lý và kinh tế khác nhau: Sơn Hồng (xã Gia Cát, 67 hộ, 362 nhân khẩu), Nà Pheo (xã Thanh Lòa, 31 hộ, 174 nhân khẩu) và Pò Nghiều (xã Thụy Hùng, 95 hộ, 429 nhân khẩu)^[1]. Thôn nào cũng gồm vài dòng họ cư trú riêng, ít đan xen với tộc người khác. Theo tác giả, ngày thường quan hệ dòng họ khá mờ vì người Nùng Phàn Slình không có nhà thờ họ, nhưng khi có lễ nghi vòng đời thì quan hệ thân tộc hiện rõ qua việc giúp của và giúp công^[1]. Tên xã ghi theo bài, địa giới hành chính nay đã đổi.

Tương trợ trong đám cưới

Đám cưới thường kéo dài hai, ba ngày, trong đó có một ngày tiệc chính. Gia chủ khó tự lo hết chi phí nên họ hàng, bà con góp lợn, rượu, gạo, tiền^[1]. Tác giả so sánh hai cuốn sổ ghi chép của hai gia đình. Năm 1989, một gia đình còn nghèo ở Pò Nghiều cưới con trai cả: gần 100 người trong dòng tộc, hàng xóm và bạn bè mừng giúp, tiền mừng từ 5.000 đến 20.000 đồng, tổng cộng 358.000 đồng, và tiệc dùng hết 110 lít rượu gạo. Năm 2011, một gia đình khá giả ở Nà Pheo cưới con gái út với 20 mâm cho 160 khách; gia đình tự chuẩn bị 200 kg gạo tẻ, 450 kg lợn, 80 lít rượu và 10 triệu đồng, nhưng vẫn nhận thêm từ họ hàng nội ngoại những con lợn khoảng 70–80 kg, 10–20 lít rượu và các khoản tiền từ vài trăm nghìn đến hơn một triệu đồng, tổng cộng hết 160 lít rượu^[1]. Theo tác giả, chênh lệch chủ yếu do hoàn cảnh kinh tế: gia đình năm 1989 trước đó chưa giúp được nhiều người nên không có khoản nào được trả lại, còn gia đình năm 2011 đã giúp họ hàng từ trước^[1].

Việc giúp này có quy tắc riêng. Vật phẩm được giúp không tính lãi, thời hạn trả thường rất dài và chỉ trả khi nhà người đã giúp có việc; thậm chí đời cha chưa trả thì đời con ở cùng cha mẹ phải trả. Một gia đình đến năm 2010, tức 11 năm sau đám cưới, vẫn chưa trả hết số rượu đã nhận vì những nhà cho giúp chưa cần dùng lại^[1]. Cô dâu, chú rể còn nhận tiền mừng riêng, thường 10.000–20.000 đồng, khi mời họ hàng ăn trầu, hút thuốc, uống rượu trong lễ "sài hồng", làm lần lượt ở nhà gái rồi nhà trai; cô dâu mang theo của hồi môn của cha mẹ đẻ và tiền vốn của cha mẹ chồng, do những người phụ nữ gánh hòm về buồng riêng^[1]. Họ hàng cùng dòng tộc cũng đứng ra nấu cỗ, với một người em trong họ làm bếp trưởng, và có mặt ở lễ cắt cổ gà "pay khà cáy" do thầy cúng đại diện nhà trai làm ở nhà gái trước ngày cưới chính thức vài ngày^[1].

Tương trợ trong tang ma

Đám tang kéo dài nhiều ngày nên tang chủ cần sự giúp đỡ của họ hàng, thông gia và dân bản bằng gạo, rượu, lợn, tiền^[1]. Nét đáng chú ý là "hội hàng phường", một tổ chức phi quan phương chuyên giúp tang chủ, mới lập gần đây: năm 1998 ở Sơn Hồng, năm 2002 ở Pò Nghiều, năm 2005 ở Nà Pheo. Hội có hội trưởng và hội phó, thành viên là các hộ trong thôn. Khi nhận tin báo, mỗi hộ cử một người đến giúp, mang theo rượu, gạo, củi theo mức phường đã quy định; hội trưởng và hội phó cùng gia chủ bàn việc mời thầy cúng, ngày giờ các lễ chính, địa điểm đưa tang, rồi tính chi phí để gia chủ biết có đủ không hay phải vay mượn, thường vay trong họ trước rồi mới nhờ bà con trong thôn^[1]. Qua khảo sát năm 2008 ở xã Gia Cát, hội trưởng chia thành hơn mười nhóm, như nhóm làm áo quan, làm nhà táng, đào huyệt, làm thịt gà, lợn, dê, làm cầu thang ra ma và chuẩn bị tang phục^[1]. Qua một đám tang ghi nhận tháng 7/2008 ở thôn Sơn Hồng, tác giả nhận xét sự tương trợ của dòng họ vẫn chiếm phần lớn hơn so với của hàng phường^[1].

Những thay đổi gần đây

Theo Lê Minh Anh, nhờ kinh tế cải thiện, sự tương trợ đang tăng cả về số người tham gia lẫn giá trị; về cơ bản, nó vẫn củng cố sự cố kết của cộng đồng tộc người hơn là một chiến lược tính toán của từng cá nhân^[1]. Báo Đại Đoàn Kết ngày 21/5/2026 cho biết Lạng Sơn đang triển khai mô hình "Khu dân cư thực hiện nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang" ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Bài báo nêu những đám cưới lớn kéo dài nhiều ngày, có gia đình phải vay mượn rồi trả nợ nhiều năm; một số nơi còn tục thách cưới bằng tiền, thịt lợn, bạc, rượu; tang lễ phải chờ thầy tào chọn ngày nên có đám kéo dài gần cả tuần. Các đội "hộ hôn", "hộ hiếu" do dân bầu có ý nghĩa đoàn kết, nhưng việc tổ chức đông người, kéo dài lại tạo áp lực hình thức^[2]. Theo báo, xã Quốc Việt từ tháng 7/2025 đến giữa tháng 5/2026 có 18/18 đám cưới và 25/25 đám tang theo nếp sống văn minh, còn ở xã Hữu Lũng tỷ lệ đám cưới thực hiện trên 97%; mục tiêu được nêu là giữ lại giá trị đẹp, bỏ dần yếu tố lạc hậu, mê tín mà không xóa bỏ văn hóa truyền thống^[2]. Bài báo nói chung về vùng cao Lạng Sơn chứ không riêng người Nùng Phàn Slình.