Tục nhuộm răng đen của người Việt

Hàm răng đen một thời được coi là đẹp

Nhuộm răng đen từng là phong tục phổ biến của người Việt xưa. Theo bài của Tần Tần trên Tạp chí điện tử Tri Thức (Znews), người có hàm răng đen bóng được xem là đẹp, còn người để răng trắng thường bị coi là không đứng đắn và bị chê cười bằng những cách nói như "răng chó", "răng ngô". Bài viết cho rằng dù người đẹp đến đâu mà răng không đen bóng thì nhan sắc cũng bị giảm, và phụ nữ dùng "thuốc xỉa" để giữ răng luôn đen. Cả nam lẫn nữ đều nhuộm, thường vào khoảng 16, 17 tuổi^[3].

Chuẩn mực thẩm mỹ này không chỉ có ở người Việt. Báo Văn hóa viết về phụ nữ dân tộc Lự ở xã Khun Há (Lai Châu): họ quan niệm hàm răng đen bóng đại diện cho nhan sắc, sự quyến rũ và sức khỏe; xưa kia các cô gái muốn lấy chồng đều phải nhuộm răng và thường tự bắt đầu từ năm 13, 14 tuổi. Bài báo gọi đó là phong tục từng rất phổ biến của người Việt xưa^[4].

Nhuộm răng và tuổi trưởng thành

Các nguồn không mô tả đây là một nghi lễ chính thức có thầy cúng hay lễ vật như lễ cưới hay lễ tang, nhưng việc nhuộm gắn với tuổi bước vào đời lớn. Theo Znews, người ta nhuộm khi mới 16, 17 tuổi^[3]; với người Lự, cô gái muốn lấy chồng phải nhuộm^[4]. Vì thế bài xếp tục nhuộm răng vào các phong tục đánh dấu chặng trưởng thành trong vòng đời, với lưu ý đây là cách hiểu của biên soạn, các nguồn dùng không gọi tên như vậy.

Cách làm

Bài Znews cho biết các chất dùng để nhuộm có tính nồng, cay khiến môi và lưỡi sưng; người nhuộm phải nhịn cơm và đồ cứng khoảng nửa tháng, chỉ ăn cháo hoặc đồ mềm như bún, vì việc kiêng nhai đồ cứng giúp chất nhuộm bám chắc vào răng. Bài không nêu cụ thể nguyên liệu hay từng bước làm^[3]. Một trang chữ Hán chép tay trong sách Tiểu học bản quốc phong tục (Đoàn Triển) trên Wikimedia Commons được mô tả là quy trình nhuộm răng của người Việt, song nội dung chữ Hán chưa được dịch trong bài này.

Ở người Lự, theo Báo Văn hóa, phụ nữ mỗi buổi tối sau bữa cơm chà răng bằng khói của cây "mạy tỉu", dụng cụ và nguyên liệu đơn giản, lưu truyền nhiều đời^[4].

Bằng chứng khảo cổ: ít nhất 2.000 năm tuổi

Một nghiên cứu công bố trên tạp chí Archaeological and Anthropological Sciences (2026) của nhóm tác giả Yue Zhang, Yu-shiang Wang, Viet Nguyen, Yoshiyuki Iizuka và Hsiao-chun Hung đã phân tích hóa học răng của người thời đại Sắt ở di chỉ Dong Xa (miền Bắc Việt Nam), niên đại khoảng 2.000 năm. Kết hợp kết quả thành phần với các đối sánh dân tộc học và mẫu thực nghiệm, nhóm tác giả xác định dấu hiệu đặc trưng của việc nhuộm răng, chỉ ra thành phần tạo màu chủ yếu là muối sắt, nhiều khả năng kết hợp chất giàu tannin. Theo tóm tắt công trình, tục nhuộm răng xuất hiện ở các địa điểm gắn với văn hóa đồng thau Đông Sơn, rồi tiếp nối trong sử liệu sau này và ký ức gần đây^[1].

Tạp chí Archaeology Magazine thuật lại nghiên cứu này: các nhà khoa học xem xét những chiếc răng đổi màu ở người được chôn tại Dong Xa để biết vết ố là cố ý hay chỉ là hệ quả của thói quen như nhai hạt trầu. Phân tích men răng tìm thấy sắt và lưu huỳnh, dấu vết hóa học của muối sắt; theo bài, muối sắt có lẽ được đun cùng chiết xuất thực vật giàu tannin thành hỗn hợp đen bôi lên răng nhiều lần trong vài tuần. Bài kết luận tục này có ít nhất 2.000 năm tuổi^[2].

Nguồn gốc theo các quan điểm khác

Theo Znews, Đào Duy Anh trong Việt Nam văn hóa sử cương cho rằng tục nhuộm răng có từ hàng nghìn năm; sách này cũng dẫn Henri Maspéro cho rằng nhuộm răng và ăn trầu có từ thời Văn Lang. Bài báo lưu ý đây không phải tục riêng của người Việt, vì người Nhật xưa, người Mã Lai và một số cư dân Nam Đảo cũng nhuộm răng. Nhiều người nghĩ răng đen do ăn trầu, nhưng bài khẳng định hai tục này không liên quan^[3]. Hai cách giải thích về mốc thời gian (từ thời Văn Lang theo sử học cũ, và khoảng 2.000 năm trước theo khảo cổ học) không mâu thuẫn nhau, song bài này không đối chiếu thêm.

Suy giảm

Theo Znews, từ đầu thế kỷ XX, ở các thành phố lớn tục ăn trầu và nhuộm răng suy giảm rõ rệt; thanh niên phần lớn không ăn trầu và giữ răng trắng, tục nhuộm răng ít dần rồi biến mất^[3]. Ở người Lự, Báo Văn hóa ghi nhận giới trẻ ngày nay không còn thích nhuộm răng; phần đông phụ nữ chờ đến tuổi trung niên, từ 35 tuổi trở lên mới bắt đầu, và chỉ còn thấy hàm răng đen bóng ở những người đã có tuổi^[4].