Lễ tang của người Thái: lời rải hồn (quam dai khuần) ở Sơn La và tục hỏa táng ở Mường Lò

Hai nguồn, hai địa bàn

Bài này ghép hai nguồn về hai địa bàn khác nhau: một nghiên cứu về lời khấn trong lễ tang của người Thái ở Sơn La, và một bài báo về tục hỏa táng của người Thái Đen ở Mường Lò. Vì vậy không nên đọc thành mô tả trọn vẹn tang lễ của mọi nhóm Thái ở Tây Bắc; mỗi phần chỉ phản ánh điều nguồn tương ứng ghi lại.

Quan niệm về hồn (khuần)

Hà Thị Mai Thanh, trong Ấn phẩm Từ điển học và Bách khoa thư số 3 năm 2020, dẫn Cầm Trọng: người Thái quan niệm con người sống nhờ có khuần (hồn), mỗi bộ phận cơ thể có một hồn, tổng cộng tám mươi hồn, gồm ba mươi hồn đằng trước và năm mươi hồn đằng sau. Hồn người sống gọi là phì khuần, hồn người chết gọi là khuần phì. Khi chết, xác trở về đất, hồn được phân rải lên trời và chia thành ba loại: khuần đì (hồn tốt), khuần ngám (hồn bình thường) và khuần hại (hồn xấu)^[1]. Khuần đì thành Đẳm, tức tổ tiên, trông coi và phù hộ con cháu, ở bốn nơi: trong nhà, ở rừng, giữa không trung và ở mường Trời^[1]. Khuần ngám đi một chặng đường dài qua nhiều mường và các vị Then để tới mường Ý Nặc, Ý Niêng, một mường giàu có. Khuần hại cũng phải đi xa, qua sông Khái, bến phân chia hai thế giới của người sống và người chết, qua cầu, qua các nơi như Then tội, "ông bốn mồm, bà năm mũi" và rừng ma^[1].

Ba bài mo và vai trò của rể cả

Theo cùng nghiên cứu, trong lễ tang của người Thái ở Sơn La thường đọc ba bài mo: Quam dai khuần (Lời rải hồn), Quam xống xán (Lời tiễn biệt) và Quam xống phì khửn phạ (Lời tiễn hồn người chết lên trời)^[1]. Lời rải hồn do rể cả (khười kốc) đọc lúc cúng cơm, trước hai bài còn lại, dưới sự hướng dẫn của phủ chau, người am hiểu thủ tục tang lễ. Rể cả được chọn từ các con rể của người đã chết; nếu không có con rể thì có thể là con rể của con trai hoặc của em trai, em gái người chết^[1]. Tác giả cho biết ngày nay lời rải hồn thường chỉ thấy ở tang lễ người Thái cao tuổi hoặc có địa vị cao trong xã hội^[1].

Lời khấn dựa trên quan niệm rằng thế giới sau khi chết phản chiếu thế giới thực, nên người mất cần có người dẫn đường. Cõi ấy được mô tả là nơi không nóng không lạnh, không già không chết, người chết mang theo đồ đạc, tiền bạc, trâu bò và thuê thuyền, thuê người để đi^[1]. Nghiên cứu này là phân tích diễn ngôn ngôn ngữ học, dựa trên bản ghi âm 353 câu tiếng Thái do một cụ bà 84 tuổi ở thành phố Sơn La cung cấp (tháng 6/2015) và bản dịch tiếng Việt do một cụ ông 82 tuổi ở huyện Mai Sơn cung cấp (tháng 1/2020), nên không phải mô tả toàn bộ nghi thức^[1].

Tục hỏa táng của người Thái Đen ở Mường Lò

Báo Lào Cai ngày 6/5/2026 viết về người Thái Đen ở Mường Lò, gồm phần lớn lòng chảo các xã vùng thấp của Văn Chấn và Nghĩa Lộ, trước thuộc Yên Bái, nay thuộc Lào Cai. Theo nghệ nhân Lò Văn Biến, người Thái Đen tin lửa làm sạch thi hài, giúp linh hồn về "Mường trời"; nếu không hỏa táng, linh hồn sẽ lang thang nơi trần thế^[2]. Thanh niên trong bản xếp củi thành nhiều tầng: bảy tầng với nam và chín tầng với nữ, ứng với bảy vía và chín vía. Xưa dùng củi si, củi đa tươi; nay hai loại cây này hiếm nên dùng cây xoan hoặc màng tang. Quan tài được đặt trên cùng rồi châm lửa, người nhà dùng mẹt sảy gạo quạt cho lửa cháy đều và trông đến sáng. Sáng hôm sau họ đổ rượu, nhặt xương, bọc lại, cho vào vại sành đậy kín rồi chôn tại chỗ hỏa táng^[2].

Bàn về việc điều chỉnh tục hỏa táng

Tác giả bài báo, Lê Đình Phiên, cho rằng hỏa táng đơn sơ gây ảnh hưởng đáng kể đến môi trường khi đất chật, người đông. Ông Lò Văn Bính cho biết trước đây cánh đồng Mường Lò rộng tới 2.400 ha, dân cư thưa; nay nơi hỏa táng nằm gần khu dân cư, cơ sở sản xuất và khu lưu trú du lịch. Bà Hoàng Thị Hạnh nhớ lại năm 1995, khi thị xã Nghĩa Lộ được thành lập lại, chính quyền thị xã từng đề xuất xây đài hóa thân nhưng chưa làm vì chi phí lớn^[2]. Tác giả đề xuất trước mắt tổ chức hỏa táng tại đài hóa thân công nghiệp, giảm bớt thủ tục rườm rà, và cho rằng văn hóa cần được chọn lọc^[2]. Đây là quan điểm trong một bài báo của địa phương, không phải quyết định chính sách; bài này chỉ ghi lại.