Lễ cưới truyền thống của người Thái ở Tây Bắc

Lễ cưới trong chu kỳ đời người của người Thái

TS. Lê Hải Đăng xếp lễ cưới vào nhóm nghi lễ chuyển tiếp trong đời người Thái. Theo ông, tục cưới xin của người Thái gồm nhiều bước: đi dạm (pay dạm), lễ thăm tháng (còn được hiểu là lễ ăn hỏi), lễ cưới (gồm lễ cưới nhỏ và lễ cưới lớn) và lễ lại mặt^[1]. Bài chủ yếu theo mô tả về người Thái Đen ở Sơn La, Mường Lò (Lào Cai) và người Thái ở Thanh Hóa; tập quán khác nhau giữa các nhóm và địa phương.

Dạm hỏi và ăn hỏi

Theo VietnamPlus, thanh niên Thái Đen ở Sơn La được tự do tìm hiểu; con trai muốn lấy vợ phải chăm lao động, nhất là biết đan lát, con gái phải biết thêu khăn piêu, dệt vải. Khi đôi trẻ thương nhau, nhà trai nhờ bà mối cùng họ hàng mang lễ vật sang nhà gái dạm hỏi^[2]. Báo Pháp luật Việt Nam (bài tổng hợp) cho biết nhà trai phải ba lần đi hỏi vợ: "chóm mia" (chạm ngõ), "khắt cằm kin khươi" (ăn hỏi, lễ vật chủ yếu là trầu cau) và "tỏn mia" (đón vợ), lần này mang lợn hơi, gạo nếp, rượu, gà, cá suối sấy khô, cá chua và bánh chưng^[5].

Lê Hải Đăng nhận xét các lễ thăm tháng nhằm tái khẳng định mong muốn kết thông gia và ghi nhận "chủ quyền" của chàng trai đối với cô gái, đồng thời báo cho họ hàng và bản làng. Từ khi ăn hỏi, cô gái chuyển từ người con gái tự do sang người đã được hỏi, nên quan hệ với người khác giới không phải họ hàng bị hạn chế tối đa; tác giả coi đây là giai đoạn "tiền ngưỡng" của nghi lễ chuyển tiếp^[1].

Lễ vật và chăn đệm

Theo VietnamPlus, lễ cúng xin tổ tiên nhà gái gồm hai con gà, xôi nếp và hai chai rượu; các thứ được gói lá dong, mỗi thứ 12 gói nhỏ (gà, cá, cơm xôi, muối, gừng, trầu cau, thuốc lào). Nhà trai còn sắm váy áo cóm, khăn piêu, đồ làm lễ "tẳng cẩu" như trâm bạc, tóc độn, vòng, cùng một đôi vòng bạc tặng mẹ vợ để đền công sinh thành, dưỡng dục^[2]. Báo Pháp luật nêu một đối xứng: cá là lễ vật bắt buộc của nhà trai thì chăn đệm là thứ không thể thiếu của nhà gái; cô gái Thái khi lấy chồng phải mang về nhà chồng ít nhất bốn đôi chăn đệm cùng một số gối và khăn piêu, nên từ thiếu nữ đã phải học dệt vải^[5].

Lễ tằng cẩu (búi tóc ngược)

Tằng cẩu (còn viết tẳng cẩu) là việc búi tóc ngược lên đỉnh đầu, dấu hiệu cho mọi người biết người con gái đã lập gia đình. Theo VietnamPlus, nhà trai cử hai phụ nữ gia đình êm ấm, khéo ăn nói, hiểu phong tục đến làm lễ và dặn dò cô dâu trước khi về nhà chồng. Đã búi thì không tự tiện "bỏ cẩu" (buông tóc), chỉ khi chồng qua đời người vợ mới bỏ. Nghệ nhân ưu tú Lò Văn Lả cho biết nay ở thành thị búi hay không cũng được, còn ở bản dứt khoát phải búi, không sẽ bị chê^[2].

Ở Mường Lò, theo Báo Lào Cai, lễ làm tại nhà gái: cô dâu ngồi giữa gian nhà cho các bà, các chị bên ngoại chải tóc, vấn ngược lên, có thầy mo khấn cầu sức khỏe và bình an. Một phụ nữ được báo dẫn lời gọi đó là bước ngoặt lớn nhất đời người phụ nữ Thái Đen^[3].

Ở rể, rước dâu và về nhà chồng

Báo Lào Cai mô tả lễ báo cáo tổ tiên do những người phụ nữ đức hạnh, có vai vế đảm nhiệm: mâm xôi nếp, thịt gà, chén rượu trắng dâng "ma nhà", và chỉ khi nén hương cháy quá nửa, biểu thị tổ tiên đồng thuận, đoàn nhà trai mới lên đường. Xưa người Thái Đen ở Mường Lò có tục ở rể 3 đến 5 năm để đền ơn cha mẹ vợ; nay rút còn ba ngày trước lễ cưới chính thức. Hai bà mối hát Khắp đối đáp giao duyên; về nhà chồng, thầy mo đọc bài mo cưới báo cáo dòng họ, hai bà mối trải chăn đệm, đôi trẻ cùng ăn một bát cơm, uống chung chén rượu, rồi ngày vui khép lại bằng chiêng trống và vòng xòe^[3]. Theo VietnamPlus, nay ở Sơn La nhiều thủ tục đã bỏ bớt, như không thách cưới, không bắt buộc ở rể^[2].

Lễ cưới hai lần ở Thanh Hóa

Báo Văn hóa mô tả, qua một chương trình tái hiện tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam, lễ cưới hai lần của người Thái Thanh Hóa. Lần thứ nhất giản dị trước tổ tiên, sau đó chú rể ở rể; lần thứ hai cách vài tháng, vài năm, có khi cả chục năm, chỉ tổ chức khi "lúa chất đầy bồ, gia súc đầy chuồng". Ông Mơ dẫn đoàn nhà trai mang sính lễ sang đón dâu; cha trao tay con gái cho chú rể, mẹ trao của hồi môn là chiếc nón lá. Khi cô dâu bước lên cầu thang nhà chồng, mẹ chồng (hoặc ông Mơ) làm lễ rửa chân, rồi đôi trẻ làm lễ gia tiên, xin vía, uống rượu chung và đeo vòng tay^[4].

Ý nghĩa của lễ cưới

Theo Lê Hải Đăng, lễ cưới chính thức xác nhận đôi trẻ là vợ chồng và khép lại quá trình nhà gái thử thách chàng rể. Sau lễ, vợ chồng xuất hiện với vị thế và trách nhiệm mới với hai họ, rồi tái hòa nhập cộng đồng, giai đoạn tác giả gọi là "hậu ngưỡng"^[1].