Lễ tang của người Mường và nghi lễ mo tang

Cái chết và thế giới bên kia theo người Mường

Theo ThS. Vũ Thị Minh Phượng, người Mường coi tang ma là nghi lễ cuối cùng người sống làm cho người chết trước khi về thế giới bên kia. Họ quan niệm chết chưa phải là hết mà là sự khởi đầu của con người ở một thế giới khác, gọi là Mường Chạ Đống, thế giới của tổ tiên và họ hàng bên "làng ma"; ở đó hồn ma vẫn lao động, làm ăn và bênh vực con cháu đang sống ở Mường Sáng, tức trần gian^[1]. Trong tang lễ, thầy mo hát các bài mo để dẫn hồn người mất về Mường Chạ Đống^[1].

Mo trong đám tang

Nghệ nhân Bùi Văn Minh (Lạc Sơn, Hòa Bình) cho biết Mo Mường là loại hình tín ngưỡng dân gian được thực hành trong tang lễ, gồm ba thành tố: môi trường diễn xướng, lời mo cùng nghệ nhân mo (thầy mo, bố mo) và công cụ hành nghề, tức túi khót. Hai loại thể hiện phổ biến là mo đơn một thầy và mo dun có ba thầy cùng làm; thầy mo đội mũ có sừng đặc biệt^[2]. Ông nói mo được diễn xướng trong đám tang cho người chết nhưng thực chất để người sống nghe, trong đó việc kể công ơn cha mẹ được coi trọng, như bài mo kể công non công rét và mo nhương ăn nhương uống (mo cúng dâng cơm)^[2].

Theo Vũ Thị Minh Phượng, ở Nho Quan (Ninh Bình) đám tang không thể thiếu mo; làm mo là sự báo hiếu cuối cùng của con cháu, vì người Mường quan niệm nếu cha mẹ qua đời mà chưa được làm mo thì cuộc đời chưa trọn vẹn, con cháu chưa tròn đạo hiếu. Nếu hoàn cảnh bất khả kháng không làm được "mo tươi" thì con cháu sẽ làm "mo khô" khi đủ điều kiện^[1].

Các chặng của tang lễ

Bài của Vũ Thị Minh Phượng liệt kê các nghi lễ trong tang ma như dậy nổ, đạp khăng, kẹ, cắt dây, nhìn họ, dâng cơm, lên trời, hầu kiện, xin đuông, đi chợ hay qua sông. Các bài mo thường dùng trong tang lễ ở Nho Quan gồm mượn mo, gọi nổ, dạy khánh khót; mo mở dậy, mở khăng (mở quan tài) và thức hồn người chết; mo cơm bưa (cho ma ăn); mo lên trời (xin đuông, chuộc số); mo kể chuyện như Đẻ đất đẻ nước; mo nhòm (mo nhìn), mo cơm bưa bữa thứ hai còn gọi là mo nhắn, mo lìa hay mo đìm. Sau bữa cơm cuối cùng, khi hồn ma đã chia lìa và dặn dò con cháu xong, đến giờ tốt thầy mo làm mo nam vong để gọi hồn trở lại cây khăng. Cùng thầy mo là đội nhạc cụ gồm cồng, chiêng, kèn, trống to, trống nhỏ, bộp, thanh la^[1].

Ở Thanh Hóa, ông Bùi Văn Tẻo (80 tuổi, huyện Thạch Thành) kể với Báo Pháp luật Việt Nam rằng mỗi dòng họ Mường có cách tổ chức đám tang riêng; riêng họ quan lang (họ Quách, họ Nguyễn) thì đám mo phải có cờ con nai và cờ con cá, gắn với truyền thuyết Lạc Long Quân - Âu Cơ: con nai tượng trưng cho 50 người con lên rừng, con cá cho 50 người con xuống biển, ý nói người miền ngược và miền xuôi đều là con Rồng cháu Tiên. Theo ông, khi người Mường qua đời, thầy mo kể lại lai lịch cha ông, phong tục tập quán cho cộng đồng để linh hồn người mất bay về Mường Trời^[4].

Quy mô và sự rút gọn

VietnamPlus dẫn khảo sát của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hòa Bình: có 23 nghi lễ của người Mường sử dụng mo, trong đó mo tang lễ thể hiện đầy đủ giá trị cốt lõi nhất của Mo Mường, với hàng chục nghìn câu thơ, văn vần diễn xướng suốt 12 ngày đêm của tang lễ cổ truyền^[3]. Vũ Thị Minh Phượng cho biết hiện nay các nghi lễ tang ma và nội dung bài mo thường được rút gọn cho phù hợp thời gian quy định trong cộng đồng và nhu cầu của tang chủ; mỗi thầy mo cũng chỉ nhớ được một số lượng bài mo nhất định^[1].

Mo Mường và việc bảo tồn

Báo Văn hóa cho biết tại Hội thảo quốc tế "Mo Mường và những hình thức nghi lễ tín ngưỡng tương đồng trên thế giới" ở Hòa Bình ngày 5/1/2023, Mo Mường được nhận định là di sản văn hóa phi vật thể "đang sống"; hội thảo là một phần của kế hoạch xây dựng hồ sơ khoa học trình UNESCO. Một học giả nước ngoài tham dự cho rằng tang lễ của người Mường có truyền thống lâu đời, mang ý nghĩa "sống còn" đối với bản sắc văn hóa của họ^[2]. Trước đó, theo VietnamPlus (2020), Phó Thủ tướng đã đồng ý để Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch lập hồ sơ Mo Mường trình UNESCO^[3].

Lưu ý

Các nguồn mô tả người Mường ở Hòa Bình, Thanh Hóa và Ninh Bình, nơi tập quán có thể khác nhau; thời lượng tang lễ (12 ngày đêm xưa, rút ngắn hiện nay) cũng thay đổi theo gia đình và địa phương. Nội dung liên quan tín ngưỡng, tang chế nên bài giữ giọng mô tả, không đánh giá đúng sai.