Dân tộc Mường

Tên gọi và nguồn gốc

Người Mường tự gọi mình là Mol (cũng đọc Mon, Moan, Mual), có nhóm địa phương như Ao Tá (Âu Tá)^[1][2]. Theo điều tra năm 2019, họ có 1.452.095 người^[1][2]. Bộ Dân tộc và Tôn giáo cho biết người Mường cùng nguồn gốc với người Việt và cư trú lâu đời ở vùng Hòa Bình, Thanh Hóa, Phú Thọ^[1]. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam xếp người Mường vào nhóm Việt - Mường, có chung tổ tiên là cư dân Lạc Việt, và nhận xét người Mường gần gũi người Thái về nhiều mặt văn hóa, đặc biệt là tổ chức xã hội^[3].

Địa bàn cư trú

Người Mường tập trung ở vùng Hòa Bình cũ (nay thuộc Phú Thọ), Thanh Hóa và Phú Thọ; một bộ phận sống ở Sơn La^[1][2]. Ở vùng Hòa Bình xưa có bốn mường lớn là Bi, Vang, Thàng và Động^[2]. Họ sống thành làng xóm ở chân núi, sườn đồi, gần sông suối; mỗi làng thường có vài chục nóc nhà^[1][2].

Ngôn ngữ và chữ viết

Tiếng Mường thuộc nhóm Việt - Mường, ngữ hệ Nam Á^[1][2][3]. Các nguồn tham khảo không nêu hệ chữ viết riêng. Tri thức dân gian được lưu truyền chủ yếu bằng lời: ông mo thuộc lòng nhiều bài mo, riêng mo tang lễ có hàng chục nghìn câu^[4].

Kinh tế truyền thống

Nông nghiệp ruộng nước giữ vị trí hàng đầu, lúa là lương thực chính; người Mường canh tác khá thành thạo ở các thung lũng, có nhiều kinh nghiệm làm thủy lợi nhỏ, dùng cày chìa vôi và bừa đơn có răng bằng gỗ hoặc tre^[1][2]. Kinh tế bổ sung gồm làm nương rẫy, chăn nuôi gia đình, săn bắn, đánh cá, hái lượm, dệt vải và đan lát^[1]. Gạo nếp trước đây là lương thực chính, nay chủ yếu dùng trong lễ tết và tiếp khách; món ăn thường chế biến bằng cách đồ, nướng, lam, ủ chua, và rượu cần dùng khi tiếp khách quý hay trong các cuộc vui chung^[2]. Ngày nay nhiều nơi mở rộng sang cây công nghiệp, cây ăn quả, rau màu, thương mại, dịch vụ và du lịch sinh thái^[2].

Nhà ở

Phần lớn người Mường ở nhà sàn bốn mái. Sàn để ở, gầm sàn nhốt gia súc, gia cầm và đặt cối giã gạo, công cụ; quanh nhà thường trồng cau, mít^[1][2]. Nhà có hai chái và hai cầu thang^[2]. Ngày nay xuất hiện thêm nhà ngói, nhà mái bằng, nhà cao tầng và cả nhà sàn cải tiến bằng xi măng, cốt thép^[2].

Trang phục

Phụ nữ đội khăn là mảnh vải trắng hình chữ nhật, mặc yếm, áo cánh ngắn (phổ biến màu trắng) và váy dài đến mắt cá chân, cạp váy dệt hoa văn công phu. Trang sức gồm vòng tay, chuỗi hạt và bộ xà tích bạc có hộp quả đào, móng vuốt hổ, gấu bịt bạc. Khi hành lễ, thầy mo mặc áo dài năm thân màu xanh hoặc đen, thắt dây lưng trắng, đội mũ vải nhọn đầu^[1]. Con dâu, cháu dâu khi chịu tang cha mẹ, ông bà chồng mặc bộ tang phục riêng gọi là quạt ma^[2].

Tổ chức xã hội và gia đình

Quan hệ làng xóm chủ yếu là quan hệ láng giềng; gia đình hai đến ba thế hệ là phổ biến, con theo họ cha, con trai trưởng được coi trọng và con trai được thừa kế tài sản^[1]. Trước đây, chế độ nhà lang theo lối thế tập: các dòng họ lang như Đinh, Quách, Bạch, Hoàng, Hà có lệ luật riêng trong các mường. Ngày nay chính quyền cơ sở thống nhất cả nước, nhưng dòng họ và cộng đồng vẫn giữ vai trò quan trọng^[2].

Trai gái tự tìm hiểu rồi mới tiến tới hôn nhân, cha mẹ ít can thiệp. Lễ cưới theo truyền thống gồm nhiều bước, như ướm hỏi (kháo thếng), bỏ trầu (ti nòm bánh), xin cưới (nòm khảu), cưới lần thứ nhất (ti cháu) và đón dâu (ti du)^[1][2]. Sau sinh, gia đình ăn mừng và mời thầy mo trừ điều xấu; trẻ thường được đặt tên chính thức khi khoảng một tuổi^[1]. Tang lễ do thầy mo chủ trì, gồm nhập quan, phát tang, đưa tang và an táng; người mất được liệm trong quan tài khoét từ thân cây^[2].

Tín ngưỡng, lễ hội

Thầy mo đảm nhiệm nghi lễ tang, cúng chữa bệnh và trừ tà^[1]. Mo được dùng trong nhiều nghi lễ đời sống, từ sinh đẻ, cưới hỏi, nhà mới đến tuổi già và tang lễ; khảo sát của ngành văn hóa vùng Hòa Bình cũ (nay thuộc Phú Thọ) ghi nhận 23 nghi lễ có mo. Mo tang lễ là dạng đầy đủ nhất, được diễn xướng trong 12 ngày đêm của tang lễ cổ truyền. Năm 2016, Mo Mường được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; tuy vậy, di sản có nguy cơ mai một do nghệ nhân phần lớn đã cao tuổi và nếp sống mới giới hạn tang lễ trong hai ngày nên các bài mo phải giản lược^[4].

Khi làm nhà mới, gia đình làm lễ nhóm lửa, xin thần bếp; đêm đó gia chủ mời mọi người uống rượu cần bên ngọn lửa không tắt^[1]. Lịch cổ truyền gọi là sách đoi, làm bằng 12 thẻ tre, dùng xem ngày giờ tốt xấu^[1]. Lễ hội Khai hạ của người Mường ở vùng Hòa Bình cũ thường diễn ra vào tháng Giêng âm lịch, ngay sau Tết Nguyên đán, để tôn kính thần linh, tưởng nhớ người có công mở đất, lập mường và cầu mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Hội có nghi thức đánh trống khai mạc, trình diễn cồng chiêng với hàng trăm nghệ nhân, văn nghệ, thể thao, trò chơi dân gian và mâm cỗ truyền thống của người Mường^[5].

Văn học, nghệ thuật dân gian

Văn học dân gian Mường có các sử thi, truyện thơ như "Đẻ đất đẻ nước", "Út Lót - Hồ Liêu", "Nàng Nga - Hai Mối"^[2]. Dân ca gồm hát xéc bùa (còn gọi sắc bùa), hát thường, bọ mẹng (hát giao duyên), ví đúm, cùng hát ru, đồng dao và lễ ca (mo)^[1][2]. Mo theo các nhà nghiên cứu là xướng lên các bài cúng theo những làn điệu nhất định, chứa đựng giá trị sử thi dân gian, phong tục và tri thức dân gian^[4]. Nhạc cụ gồm sáo, tiêu, kèn, nhị, trống, chuông, trống đồng và cồng chiêng; có ba loại dàn nhạc: nhị - sáo dùng dịp lễ tết, nhị - sáo - trống đồng dùng trong tang lễ, và dàn 12 cồng sắc bùa do 12 cô gái biểu diễn vào mùa xuân. Điệu múa có múa bông, múa quạt, múa sạp; trò chơi dân gian có bắn nỏ, đánh đu, ném còn^[1][2].