Lễ cưới truyền thống của người Mường

Quan niệm về hôn nhân

Theo ThS. Phạm Thúc Sơn, người Mường xem cưới xin là nghi lễ quan trọng cần chuẩn bị chu đáo. Hôn nhân dựa trên việc trai gái tự do tìm hiểu, yêu nhau; chỉ tầng lớp lang đạo chịu lễ giáo "sừng đôi sừng, lược đôi lược" (môn đăng hộ đối). Con trai đến các mường xa để "chơi con mái", quá trình tìm hiểu gọi là "ti sôống mái"; khi đôi bên thuận tình, nhà trai nhờ người mối sang nhà gái đặt vấn đề. Tác giả cho rằng nét nổi bật của người Mường là hôn nhân tự do nhưng bền vững, gắn với chế độ "đồng đương", tức nhiều thế hệ cùng sống trong một gia đình^[1]. Nguyễn Thị Song Hà lưu ý thêm rằng người Mường ở Hòa Bình, thuộc bốn vùng Bi, Vang, Thàng, Động, ngoài những nét chung còn có các sinh hoạt hôn lễ khác nhau theo từng địa phương^[2].

Ông mơ và mế già

Bài của Phạm Thúc Sơn mô tả đám cưới truyền thống của người Mường ở huyện Ngọc Lặc, Thanh Hóa. Ở đây ông mơ (phía nhà trai) và mế già (phía nhà gái) có vai trò rất quan trọng. Ông mơ phải khéo ăn nói, am hiểu sự đời, con cháu đề huề, gia đình hòa thuận, được kính trọng và "có tài uống rượu"; ông lo từ việc đi hỏi, tổ chức gặp gỡ hai họ đến việc đám cưới, và còn có trách nhiệm với đôi vợ chồng trẻ cho đến khi mất. Vợ chồng trẻ coi ông như cha mẹ, "sống tết, chết giỗ", để tang khi ông qua đời. Mế già ở bên cô dâu, chỉ dẫn các nghi lễ và thay mặt nhà gái tiếp chuyện nhà trai^[1].

Các bước trước ngày cưới

Theo tác giả, trước khi cưới, nhà trai phải trải qua nhiều bước. Đầu tiên là thăm dò: bà mối mang giỏ bánh, vò rượu sang hỏi ý nhà gái; nhà gái nhận quà tức là đồng ý. Tiếp đến là dạm ngỏ rồi đặt vấn đề (khạo xiềng): lễ vật được đặt lên bàn thờ tổ tiên, nhà gái giữ đôi chân gà để xem điềm, và nếu sau ba ngày không trả lại lễ vật thì coi như đã thuận. Sau đó là ăn hỏi, gồm bốn lần với lễ vật tăng dần, từ một gánh bánh chưng không nhân, vò rượu, giỏ trầu cau lần đầu đến bảy, chín gánh bánh ở lần thứ tư; sau lần thứ hai hai bên đã xưng hô như thông gia^[1].

Sau ăn hỏi, theo mô tả, phải khoảng ba năm lễ cưới chính thức mới diễn ra. Thời gian ấy nhà trai vừa chuẩn bị lễ vật vừa biếu quà nhà gái trong các dịp Tết, và có hai dịp lớn là lễ ra mặt rể (xa mặt dậu) và lễ cắt của, khi hai bên bàn lễ vật thách cưới và chọn ngày tốt. Tác giả nhận xét những lễ này khiến gia đình nghèo khó lo nổi^[1].

Lễ cưới và đón dâu

Lễ cưới thường kéo dài ba ngày, riêng nhà lang từ năm đến bảy ngày. Lễ vật gồm hai con lợn (khoảng 40 kg và 60 kg), vài thúng gạo nếp, chừng 24 vò rượu, trầu cau, chè khô, thuốc lá, bốn gánh bánh chưng và khoảng 10 con gà. Trước khi dẫn của sang nhà gái, nhà trai cúng tổ tiên; đoàn có ông mơ cùng các trai "viếng", mái "viếng" và người phụ rể. Nếu đi qua làng khác bị giăng dây chặn đường, ông mơ phải nói rõ lý do, mời trầu và nộp tiền chuộc. Ở nhà gái, lễ vật được dùng để cúng tổ tiên nhà gái, chú rể lạy "ma nhà" cô dâu, rồi hai họ ăn uống, hát xường, hát đối giao duyên, múa xéc bùa với tiếng chiêng trống kéo dài đến sáng hôm sau^[1].

Khi đưa dâu, cô dâu lạy bàn thờ tổ tiên và lạy cha mẹ, người cao tuổi trong họ rồi đi thẳng ra cổng, không được ngoảnh lại. Đoàn đón dâu phải đi đường thẳng, không để rơi đồ của cô dâu giữa đường, và theo quan niệm "đi lẻ về chẵn". Về nhà chồng, mẹ chồng múc nước cho nàng dâu rửa chân; cô dâu bước qua thảm than để xua tà ma, rồi vắt những bộ đồ tự dệt lên sào, càng nhiều và càng có nhiều vải tơ tằm thì càng được đánh giá siêng năng. Cô dâu lạy tổ tiên nhà chồng, tặng chăn, nệm, gối do mình làm cho họ hàng chú rể. Ba ngày sau, đôi vợ chồng cùng ông mơ làm lễ lại mặt ("trại tộô"), rồi từ đó cô dâu chính thức ở nhà chồng; các dịp Tết, mùng 5 tháng 5 và rằm tháng 7 âm lịch, hai người đi tết ông ngoại^[1].

Nhận xét của tác giả

Phạm Thúc Sơn cho rằng tục cưới của người Mường chứa nhiều yếu tố đạo lý như vai trò của ông mơ, mế già và sự giúp đỡ của cộng đồng, nhưng cũng còn nhiều nghi lễ rườm rà, tốn kém, mất thời gian. Ông nhận xét văn hóa Mường còn nhiều nét nguyên sơ, mang bản sắc văn hóa Việt cổ, và người Mường ở Ngọc Lặc thuộc nhánh "Mường trong" nên nghi lễ mang đậm nét riêng của văn hóa Mường^[1].