Tục cải táng (bốc mộ) của người Việt: nguồn gốc, quy trình và những thay đổi

Hung táng và cát táng

Cải táng, còn gọi là bốc mộ, cải cát hay "sang nhà mới", là tục lệ của người Việt ở trung du, châu thổ Bắc Bộ, Thanh Hóa và Nghệ An. Người mất trước hết được chôn tạm ở khu hung táng. Sau ba năm hoặc lâu hơn, tùy hoàn cảnh gia đình, con cháu đào mộ lên, nhặt xương, rửa bằng nước thơm, cho vào tiểu sành rồi chôn lại nơi cao ráo, gọi là cát táng. PGS.TS Bùi Xuân Đính (Viện Dân tộc học, 2020) cho biết theo quan niệm còn lưu đến nay, con cái phải lo xong việc này mới coi là trọn chữ hiếu. Theo ông, từ Hà Tĩnh trở vào phổ biến cách "đào sâu chôn chặt" (chôn một lần); từ Trung Trung Bộ vào Nam, cải táng chỉ thấy ở cư dân gốc miền Bắc di cư vào^[1].

Một cuộc bốc mộ diễn ra thế nào

Theo phóng sự của Dương Quốc Bình (Báo Lao Động) mà Báo Pháp luật TP.HCM đăng lại năm 2015, bốc mộ thường làm sau khi mặt trời tắt, đèn pin là nguồn sáng chính. Bài giải thích rằng theo quan niệm tâm linh, người âm thuộc về bóng đêm. Vì trời tối, nhiều nấm mộ giống nhau nên không hiếm chuyện bốc nhầm. Xương được rửa, xếp vào tiểu sành hoặc hộp sắt nhỏ, đưa sang khu đất khác rồi gia quyến làm lễ^[3].

Bùi Xuân Đính cho biết việc này làm vào tháng Một, tháng Chạp, từ nửa đêm đến trước sáng; nhiều nơi, theo lệ làng, gia chủ còn đãi "bữa cơm mừng các cụ lên nhà mới" tới 50–70 mâm^[1]. Theo tục lệ mà TS Nguyễn Thị Thanh Bình ghi lại, chỉ cải táng khi ba năm liền trước đó trong nội tộc không có người qua đời, vì động đến mồ mả được cho là ảnh hưởng tới sức khỏe, làm ăn của các thành viên; dòng họ đông người nên hay lo "trùng tang"^[2].

Nguồn gốc: một tục xuất hiện muộn?

Bùi Xuân Đính lập luận rằng người Việt xưa chôn một lần. Ông dẫn tư liệu khảo cổ: các mộ thuyền, mộ chum thời kim khí còn xương cốt đúng vị trí, tức chưa qua cải táng; thời Trần hỏa táng khá thịnh hành; chính sử thời Lê không ghi tục cải táng^[1].

Từ "cải táng" xuất hiện khá muộn trong Đại Nam thực lục. Tháng Giêng năm Giáp Tý (1804), vua Gia Long ban chiếu "Định điều lệ hương đảng cho các xã dân ở Bắc Hà", phê phán việc nghe thầy địa lý "sáng chôn, chiều bới", và chỉ cho cải táng khi mộ nằm ở một trong năm chốn bất lợi (đầu non, đuôi nước, chùa miếu, nơi binh lửa, thị thành) và phải trình quan. Năm 1855, vua Tự Đức quy định cải táng không quá hai lần^[1]. Từ đó Đính cho rằng tục này nhiều khả năng xuất hiện từ thời Lê Thánh Tông (1460–1497), gắn với các dòng họ khoa bảng tin vào "mộ tổ kết phát" do thầy địa lý lan truyền^[1].

Các cách giải thích khác cùng tồn tại. Phan Kế Bính (Việt Nam phong tục) nêu bốn lý do: nhà nghèo dùng ván xấu, đất mối kiến hoặc ngập lụt, tin thầy địa lý, và cầu công danh phú quý; Đính cho rằng hai lý do đầu không hoàn toàn khớp với tư liệu khảo cổ. Ông cũng nêu giả thuyết người Việt học theo người Hán, nhưng nhận xét cần thêm tư liệu kiểm chứng^[1]. Phóng sự năm 2015 thì suy đoán tục xuất phát từ tín ngưỡng thờ tổ tiên, người thân không nỡ để thân xác ngâm lâu trong nước bẩn; đây là nhận định của người viết, không dẫn tư liệu^[3]. Còn Nguyễn Thị Thanh Bình viết rằng nguồn gốc vẫn có tranh luận, nhưng người Việt ở Bắc Bộ "từ lâu" đã có tục này^[2].

Từ cải táng sang hỏa táng

Theo Nguyễn Thị Thanh Bình, cơ sở hỏa táng hiện đại đầu tiên ở miền Bắc là Đài hóa thân hoàn vũ Văn Điển (Hà Nội), hoạt động từ năm 1996. Theo số liệu của Sở Lao động – Thương binh và Xã hội Hà Nội mà bài dẫn, sau khi thành phố có chính sách hỗ trợ năm 2010, tỷ lệ hỏa táng tăng từ 18,5% (2010) lên khoảng 60% (2018)^[2].

Trong 20 cuộc phỏng vấn năm 2019, 18 người ủng hộ hỏa táng. Lý do gồm quỹ đất nghĩa trang, vệ sinh (với người dùng nhiều kháng sinh, hung táng có thể kéo dài 8 đến 10 năm thay vì ba năm), chỉ phải lo tang lễ một lần và tránh "trùng tang". Về chi phí, hỏa táng khoảng 11–12 triệu đồng (người dân trả 4–6 triệu sau hỗ trợ), còn một lần bốc mộ khoảng 30 triệu đồng chưa kể nhân lực^[2]. Phía e ngại sợ vong hồn không siêu thoát hoặc bị chê là bất hiếu. Bình cho rằng yếu tố quan trọng nhất là nhận thức của người dân, còn cưỡng chế là không phù hợp^[2].

Những đánh giá khác nhau

Bùi Xuân Đính thừa nhận cải táng thể hiện chữ hiếu, nhưng nêu các bất cập: vất vả, tốn kém, mất vệ sinh, dễ sinh mê tín, lãng phí đất; ông kiến nghị vận động giảm dần, tiến tới bỏ^[1]. Phóng sự năm 2015 cũng cho rằng tục ngày càng ít hợp thời, nhưng ghi nhận với một số người đây vẫn là "đại sự", gắn với sự hưng suy của gia tộc^[3]. Đây là quan điểm của từng tác giả, không phải kết luận chung. Các nguồn chủ yếu nói về người Kinh ở Bắc Bộ; nhiều dân tộc khác có cách an táng riêng, như hỏa táng ở người Khmer, hay lễ bỏ mả ở Tây Nguyên^[1].