Nguyễn Du và Truyện Kiều

Cuộc đời

Nguyễn Du (1765 – 16/9/1820), tự Tố Như, hiệu Thanh Hiên, quê ở Tiên Điền, Nghi Xuân (Hà Tĩnh), sinh ở kinh thành Thăng Long^[1]. Ông lớn lên giữa thời loạn; trong chính gia đình ông có người hoài niệm nhà Lê, người theo Tây Sơn, người chống đối hoặc theo nhà Nguyễn. Bản thân ông vừa giữ một chức quan nhỏ cuối thời Lê thì Tây Sơn nổi lên, phải sống trôi dạt khi ở quê vợ Thái Bình, khi về núi Hồng sông Lam; đến lúc được nhà Nguyễn trọng dụng thì tuổi đã sang chiều^[1]. Theo Báo Nhân Dân, năm 2013 Đại hội đồng UNESCO quyết định vinh danh ông cùng 107 danh nhân văn hóa khác của nhân loại^[3]; bài phát biểu năm 2015 nói rõ ngày 25/10/2013, tại phiên họp thứ 37, UNESCO có nghị quyết về việc tổ chức kỷ niệm 250 năm ngày sinh của ông vào năm 2015^[1].

Sự nghiệp thơ văn

Theo bài phát biểu của Nguyễn Xuân Thắng đăng trên Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam, thơ Nguyễn Du có cả chữ Hán và chữ Nôm: ba tập thơ chữ Hán (Thanh Hiên thi tập, Nam Trung tạp ngâm, Bắc hành tạp lục) tổng cộng 250 bài, cùng Văn tế thập loại chúng sinh và kiệt tác Truyện Kiều, ngoài ra còn các bài ca thời trẻ như Thác lời trai phường nón^[1]. Báo Hà Tĩnh, trong bài của GS Phong Lê, ghi số bài của từng tập là 78, 34 và 131, còn Văn tế thập loại chúng sinh có 184 câu song thất lục bát^[4]. Cộng ba số này được 243 chứ không phải 250; bài này nêu cả hai số, không kết luận.

Truyện Kiều

Theo bài của Phong Lê, Truyện Kiều gồm 3.254 câu lục bát với 22.778 chữ^[4]. Bài phát biểu năm 2015 cho biết tác phẩm được đối chiếu nhiều với tiểu thuyết chương hồi Kim Vân Kiều truyện của Trung Quốc; ngay từ 1884–1885 Abel des Michels đã dịch sang tiếng Pháp, và đến nay có hơn ba mươi bản dịch sang hơn hai mươi thứ tiếng^[1]. Phong Lê nhấn mạnh sự sống lâu dài của tác phẩm trong đời sống người Việt, qua việc lẩy Kiều, vịnh Kiều, tập Kiều, xướng họa và bói Kiều^[4].

Tranh luận về thời điểm sáng tác

PGS Lê Thành Lân, trong bài trình bày tại một hội thảo năm 2006 của Nom Foundation, tóm lược các ý kiến. Đào Duy Anh (1943) cho rằng Nguyễn Du viết Truyện Kiều trước khi đi sứ Trung Quốc, khoảng 1805–1809. Hoàng Xuân Hãn ban đầu, dựa vào Đại Nam liệt truyện chính biên, nghiêng về khoảng 1815–1820, sau đó tự bác lại, cho rằng viết trước 1809, và những năm cuối đời nghiêng về thời Tây Sơn, trước khi ông ra làm quan với Gia Long. Trương Chính (1963) đặt vào quãng ở dưới chân núi Hồng, 1796–1801^[2]. Dựa vào việc kiêng húy thời Lê trung hưng, các nghiên cứu của Nguyễn Tài Cẩn, Ngô Đức Thọ và Đào Thái Tôn đi đến mốc 1785–1790; còn Nguyễn Quảng Tuân và Mai Quốc Liên cho là sau khi đi sứ về, khoảng 1813–1820, thậm chí trong sáu tháng nghỉ phép năm 1814^[2]. Tác giả nhận xét hiện nay nhiều người tin kết quả về chữ húy, ít người theo mốc sau chuyến đi sứ^[2]. Bài này không chọn một mốc.

Di sản và tưởng niệm

Năm 1965, Hội đồng Hòa bình thế giới tổ chức kỷ niệm 200 năm ngày sinh Nguyễn Du cùng một số danh nhân khác^[1][3]. Năm 2020, tỉnh Hà Tĩnh tổ chức lễ kỷ niệm 255 năm ngày sinh và tưởng niệm 200 năm ngày mất tại thành phố Hà Tĩnh, đồng thời có lễ giỗ ở Khu lưu niệm Nguyễn Du (Tiên Điền, Nghi Xuân), nay là di tích quốc gia đặc biệt^[3].