Ngô Thì Nhậm (1746–1803): sĩ phu Lê – Trịnh, văn thần Tây Sơn

Xuất thân và con đường khoa cử

Ngô Thì Nhậm sinh năm 1746 ở làng Tả Thanh Oai (huyện Thanh Trì, nay thuộc Hà Nội), là con của danh sĩ Ngô Thì Sĩ (1726–1780)^[4][5]. Theo Báo Văn hóa, ông đỗ đầu kỳ thi Hương năm 1768 và đỗ đệ tam giáp đồng tiến sĩ xuất thân năm 1775^[5]; Tạp chí Tòa án nhân dân thêm rằng ông đỗ cùng khoa với Phan Huy Ích^[4]. Văn Miếu – Quốc Tử Giám còn giữ 7 bia đề danh tiến sĩ ghi tên 5 người khoa bảng của dòng họ Ngô Thì^[5]. Sau khi đỗ, ông làm quan dưới triều Lê – Trịnh, giữ các chức giám sát ngự sử đạo Sơn Nam, đốc đồng Kinh Bắc và Thái Nguyên^[4].

Wikipedia tiếng Việt còn kể ông dâng chúa Trịnh Sâm các bài biểu như Giáo nghị, Pháp nghị, Chính nghị nhưng không được thi hành, và sau vụ án Canh Tý (1780) bị sĩ phu Bắc Hà ngờ là người tố giác Thế tử nên phải về quê vợ lánh nạn^[6]; những chi tiết này chỉ thấy ở nguồn đó.

Ra làm quan cho Tây Sơn (1788)

Theo sách Lịch sử Việt Nam, tập 4 của Viện Sử học, tháng 5 năm 1788 Nguyễn Huệ triệu tập các đại thần văn võ nhà Lê để sắp đặt lại chính quyền ở Bắc Hà; Ngô Thì Nhậm được bổ làm Lại bộ tả thị lang, Phan Huy Ích làm Hình bộ tả thị lang^[1]. Chức danh về sau của ông được ghi không giống nhau: cũng bộ sách này nhắc chức thị trung trực học sĩ, còn Tạp chí Tòa án nhân dân và Wikipedia ghi ông lên thượng thư bộ Lại rồi bộ Binh^[1][4][6].

Kế lui quân về Tam Điệp (cuối năm 1788)

Cuối năm 1788, khi quân Thanh vượt biên giới vào Lạng Sơn và viên tướng Tây Sơn giữ nơi này đầu hàng, Ngô Văn Sở và Ngô Thì Nhậm họp các tướng ở Thăng Long^[1]. Theo sách của Viện Sử học, Nhậm cho rằng các cựu thần nhà Lê khắp Bắc Hà đang ngóng quân Thanh, dân dễ nghe theo, nên nếu đóng quân chống cự thì khó tránh có người làm nội ứng. Ông thuyết phục Ngô Văn Sở rút quân: quân thủy lui về Biện Sơn (Thanh Hóa), quân bộ giữ đèo Ba Dội (Tam Điệp), đồng thời cử người vào Phú Xuân báo Nguyễn Huệ^[1]. Phan Văn Lân không đồng ý với kế này và đem quân đánh ở bờ sông Nguyệt Đức nhưng không tiến lên được^[1]. Chiến thắng đầu xuân 1789 về sau thường được các bài viết gắn với kế lui quân ấy^[4]. Khi Lê Chiêu Thống theo quân Thanh vào Thăng Long, nhà vua giáng Nhậm và Phan Huy Ích xuống làm dân thường^[1].

Giảng hòa với nhà Thanh

Sau chiến thắng, theo sách trên, Quang Trung nói với Nhậm rằng chỉ người khéo về giấy tờ mới ngăn được binh đao, và giao việc ấy cho ông^[1]. Phía nhà Thanh, Phúc Khang An thay Tôn Sĩ Nghị, nghe nói người coi giấy tờ nước Nam là Ngô Thì Nhậm nên nhắn ông viết biểu tạ tội; thư từ qua Phúc Khang An và Hòa Khôn đến vua Càn Long, cuối cùng vua Thanh quyết ý giảng hòa, và mùa hạ năm 1789 Quang Trung, lúc ấy dùng tên Quang Bình, sai sứ sang cầu phong^[1]. Bài đăng trên Tạp chí Triết học năm 2025 phân tích tập Bang giao hảo thoại, gồm các văn thư ra đời ngay sau cuộc xung đột năm 1789. Theo tác giả, Nhậm viện đến những giá trị Nho giáo mà hai bên cùng thừa nhận như chính danh, nhân, nghĩa, lễ, tín và tư tưởng dân vi bản để mở đường cho đối thoại^[3]. Wikipedia ghi ông hai lần đi sứ nhà Thanh, khoảng năm 1790 và 1792–1793, còn Tạp chí Tòa án nhân dân chỉ nói "hai lần"^[4][6].

Văn chương và tư tưởng

Ngô Thì Nhậm thuộc Ngô gia văn phái, dòng văn còn trên 30 tập của 15 tác giả, trải qua ba triều Lê – Trịnh, Tây Sơn và Nguyễn^[4]. Trước tác của ông gồm thơ (Hoàng hoa đồ phả...) và văn (Xuân thu quản kiến, Hàn các anh hoa, Bang giao hảo thoại, Kim mã hành dư...)^[4]; thời làm việc ở Quốc Tử Giám dưới triều Tây Sơn, ông để lại bài Thái học môn lâu phú^[5]. Bài trên Tạp chí Quản lý nhà nước tóm tắt tư tưởng của ông quanh ba điểm: ứng xử linh hoạt theo "thời" và "biến" nhưng giữ nguyên tắc đạo lý; phân biệt "danh" với "thực" và phê phán lối học từ chương xa thực tế; dung hợp Nho, Phật, Đạo trong Trúc Lâm tông chỉ nguyên thanh^[2].

Những năm cuối và di sản

Sau khi Quang Trung mất (1792), theo Tạp chí Tòa án nhân dân và Wikipedia, ông quay về nghiên cứu Phật học, lập thiền viện, trở thành Hải Lượng thiền sư và viết Trúc Lâm tông chỉ nguyên thanh năm 1796^[4][6]. Ông mất năm 1803^[4]. Wikipedia kể rằng sau khi nhà Nguyễn thắng Tây Sơn (1802), ông cùng Phan Huy Ích bị đánh roi ở Văn Miếu, roi đánh ông bị tẩm thuốc theo ý Đặng Trần Thường nên về nhà thì mất^[6]. Bài của Tạp chí Tòa án nhân dân chỉ ghi ông "tạ thế" năm 1803 mà không nêu nguyên nhân, nên đây vẫn là chi tiết mang tính giai thoại.

Mộ ông ở Tả Thanh Oai không ghi chức tước, học vị mà chỉ đề một bài thơ bốn câu; năm 2024, dòng họ Ngô Thì làm lễ tưởng niệm 221 năm ngày mất tại nhà thờ trong làng^[4]. Tượng ông được thờ trong Điện thờ Tây Sơn Tam Kiệt ở Bảo tàng Quang Trung (Gia Lai)^[6].