Châu bản triều Nguyễn

Châu bản là gì

Châu bản là các tài liệu hành chính hình thành trong hoạt động quản lý của nhà nước triều Nguyễn từ 1802 đến 1945, do các cơ quan trung ương và địa phương soạn rồi trình lên Hoàng đế phê duyệt; những bản chính có bút tích của nhà vua được lưu ở kho văn thư của Nội các, hợp thành khối Châu bản còn lại đến nay^[1]. Tên gọi liên quan đến việc nhà vua phê bằng mực son đỏ (châu, hay chu sa)^[3].

Theo bài trên Báo Thế giới và Việt Nam, đây là kho tư liệu gồm hơn 20 loại văn bản như chiếu, dụ, chỉ, sắc, sớ, tấu, khải, bẩm, tư, phúc, phiến trình, trát sức, thông tri. Chúng được viết tay bằng bút lông và mực mài thủ công trên giấy dó, chủ yếu bằng chữ Hán và chữ Nôm, rất ít bản bằng chữ Pháp và chữ Việt^[2]. Dưới triều Nguyễn, Châu bản còn là nguồn để biên soạn các bộ sử và sách điển lệ như Đại Nam thực lục chính biên, Đại Nam nhất thống chí, Quốc triều chính biên toát yếu^[2].

Bút phê của các hoàng đế

Bút phê của nhà vua có nhiều hình thức: châu phê, châu điểm, châu khuyên, châu mạt, châu sổ, châu cải, thể hiện quan điểm chỉ đạo của vua trong từng vấn đề; văn phong của mỗi vua có dấu ấn riêng, và có bút phê được đánh giá đạt đến cái thần của thư họa^[1].

Số lượng, nơi lưu giữ và những chỗ nguồn lệch nhau

Khối Châu bản hiện được bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia I, thuộc Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước, ở Hà Nội^[1][2]. Về số lượng, bài năm 2014 ghi khoảng 85.000 văn bản, còn các bài năm 2023 và 2024 ghi hơn 86.000 văn bản của 11 triều vua^[1][2][3].

Danh sách vua có bút phê cũng chưa khớp giữa các nguồn. Bài năm 2023 nêu 10 vua có ngự phê (Gia Long, Minh Mệnh, Thiệu Trị, Tự Đức, Kiến Phúc, Đồng Khánh, Thành Thái, Duy Tân, Khải Định, Bảo Đại) và nói hai vua Dục Đức, Hiệp Hòa không có Châu bản^[1]. Bài năm 2024 liệt kê chín vua, có Hàm Nghi nhưng không thấy Thành Thái và Duy Tân, đồng thời cũng nói chỉ thiếu Châu bản của Dục Đức và Hiệp Hòa^[3]. Bài này không tự điều hòa chỗ lệch ấy.

Về việc ghi danh, Châu bản được UNESCO công nhận là Di sản tư liệu thuộc Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương năm 2014 (lễ đón nhận bằng tổ chức ngày 30/7/2014), rồi ghi danh là Di sản tư liệu thế giới năm 2017^[1][2][3].

Giá trị sử liệu

Nội dung Châu bản bao quát tổ chức hành chính, văn hóa giáo dục, an ninh quốc phòng, kinh tế, ngoại giao^[1]. Bà Katherine Muller Marin, đại diện UNESCO tại Hà Nội, nêu các ví dụ: Gia Long có nhiều ngự phê về thi cử và tuyển chọn nhân tài; năm 1825 Minh Mạng ngự phê phân phát đồ cứu tế, giảm thuế cho vùng thiên tai; năm 1896 Thành Thái mở trường Quốc học và đồng ý đặt mua báo nước ngoài^[2]. Các quan chức dự lễ đón bằng còn nhấn mạnh giá trị pháp lý của khối tài liệu trong việc chứng minh chủ quyền lãnh thổ; đây là nhận định của người phát biểu^[2].

Năm 2024, Trung tâm Lưu trữ quốc gia I ra mắt sách về các vụ án tham nhũng qua Châu bản. Theo bài giới thiệu, Châu bản ghi một vụ ở Ninh Bình chi tiết đến từng con số, trong khi Đại Nam thực lục chép tóm lược, và có vụ chỉ thấy trong Châu bản chứ chưa thấy trong Đại Nam thực lục^[3].

Bảo quản và phổ biến

Sau khi được ghi danh, Chính phủ phê duyệt đề án bảo quản và phát huy giá trị Châu bản; Trung tâm đã tổ chức nhiều triển lãm, trong đó có trưng bày "Châu bản triều Nguyễn – Ký ức một triều đại" khai mạc ngày 17/11/2023, dịch tiêu đề các văn bản sang tiếng Anh theo khuyến nghị của UNESCO và làm phim tư liệu giới thiệu^[1]. Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước cũng đã tu bổ, phục chế và số hóa khối tài liệu này^[2].