Nguyễn Trường Tộ (1828 hoặc 1830 – 1871) và các bản điều trần dâng triều Tự Đức

Xuất thân và những chuyến đi

Nguyễn Trường Tộ sinh trong một gia đình Công giáo ở làng Bùi Chu, nay thuộc xã Hưng Trung, huyện Hưng Nguyên, Nghệ An^[3][4]. Các nguồn không thống nhất về năm sinh. Hai bài trên Báo Nghệ An ghi năm 1828, trong đó một bài chú thêm rằng có tài liệu ghi 1830^[3][4], còn các bài trên tạp chí khoa học dùng khoảng 1830 – 1871^[1][2]. Ông học chữ Hán nhưng không theo con đường khoa cử, rồi học tiếng Pháp từ giám mục Gauthier (Ngô Gia Hậu)^[1][3]. Theo Báo Nghệ An, năm 1855 ông được Gauthier mời dạy chữ Hán tại Xã Đoài và học lại tiếng Pháp cùng kiến thức khoa học phổ thông^[3].

Lộ trình ra nước ngoài được kể khác nhau. Bài của Huỳnh Tâm Sáng ghi hai chuyến: từ 1859 đến 1861 tới Hồng Kông, Penang và Singapore, rồi năm 1867 tới Pháp và các nước châu Âu^[1]. Một bài của Báo Nghệ An cho rằng năm 1858 ông được đưa sang Pháp, ở hơn hai năm tại Paris, và trên đường đi về có qua Rome, Singapore, Hồng Kông^[4]. Bài còn lại của Báo Nghệ An chỉ nói từ năm 1859 ông đến Singapore, Hồng Kông và một số nước châu Âu^[3]. Cả hai bài báo đều ghi ông về Sài Gòn năm 1861, khi Gia Định đã bị quân Pháp chiếm, và làm phiên dịch giữa triều đình Huế với phía Pháp^[3][4]. Báo Nghệ An 2025 cho biết đầu năm 1862 ông xin thôi việc này để dồn sức viết tấu, dâng kế sách^[3]. Bài còn lại ghi đến năm 1863, sau gần ba năm sống trong vùng quân Pháp chiếm đóng, ông mới tìm cách thoát ra và liên lạc lại với triều đình Huế^[4].

Các bản điều trần

Từ năm 1863 đến khi mất năm 1871, Nguyễn Trường Tộ gửi triều đình Huế gần 60 bản điều trần, tờ bẩm và luận văn^[1][2][3]. Báo Nghệ An 2025 tính từ đầu năm 1861 và nêu ba bản nổi tiếng viết cùng năm 1863 là "Tế cấp luận", "Giáo môn luận" và "Thiên hạ phân hợp đại thế luận"^[3]. Còn Trương Hoàng Vinh nhắc "Tế cấp bát điều" với niên đại 1867^[2]. Vì vậy mốc bắt đầu và năm viết các bản này còn khác nhau giữa các nguồn. Nội dung trải trên nhiều lĩnh vực: kinh tế (công, nông, thương nghiệp, tài chính), văn hóa (giáo dục, ngôn ngữ), xã hội, chính trị, ngoại giao và quốc phòng^[2]. Ông đề nghị tinh giản bộ máy, mở mang buôn bán trong và ngoài nước, mời công ty nước ngoài giúp khai thác tài nguyên, cải tổ thuế khóa, lập địa đồ quốc gia, kiểm kê dân số, lập trại tế bần và nhà trẻ^[3][4].

Ý tưởng về giáo dục

Trương Hoàng Vinh dẫn các bản như Di thảo số 18 (ngày 1/9/1866) về việc học thực dụng trong nhân dân. Nguyễn Trường Tộ phê phán lối học từ chương và đề nghị đưa vào học tập, thi cử những môn như nông nghiệp, thiên văn, địa lý, bách khoa, luật học, cùng việc gửi học sinh ra nước ngoài học ngoại ngữ và khoa học hiện đại^[2]. Để việc học phổ cập hơn, ông đề xuất cách đọc chữ Hán ra âm quốc ngữ mà không cần học nghĩa, gọi là "chữ Hán quốc âm", đồng thời lập nhà in, xuất bản sách báo và kiểm duyệt chặt sách có hại^[2]. Theo tác giả, ông không muốn bỏ hết cái cũ mà chủ trương kết hợp cái hay sẵn có với cái hay của thiên hạ^[2].

Tư duy hướng biển và ngoại giao

Huỳnh Tâm Sáng cho rằng các điều trần thể hiện "tư duy hướng biển". Nguyễn Trường Tộ phê phán chính sách "bế quan tỏa cảng" và lấy Nhật Bản làm ví dụ về một nước mở cửa giao thương, đóng tàu, luyện võ bị^[1]. Ông đề nghị ký hiệp định thương mại với nhiều nước và tận dụng sự kiềm chế lẫn nhau giữa các cường quốc. Theo bài viết, ông cũng chủ trương cho người tài sang các nước lớn học hỏi, mở rộng hải cảng và bảo đảm an ninh cảng biển^[1]. Báo Nghệ An cho biết trong quan hệ với Pháp ông chủ trương mềm mỏng nhưng không "hàng Pháp", đồng thời đề nghị chấn chỉnh võ bị, mua sắm vũ khí và đào tạo thông ngôn^[3].

Các việc kỹ thuật

Báo Nghệ An nhắc đến vai trò của ông như một người thiết kế dù không có bằng kiến trúc. Tháng 9/1862 ông giúp xây tu viện dòng Thánh Phaolô ở Sài Gòn. Đầu năm 1866, khi về quê, ông giúp Tổng đốc Nghệ An Hoàng Tá Viêm thiết kế và chỉ đạo đào kênh Sắt nối Diễn Châu với Nghi Lộc, và tham gia thiết kế nhà chung Xã Đoài^[3]. Những chi tiết này chỉ có trong nguồn báo chí.

Số phận các đề nghị

Đại Nam thực lục chính biên (Đệ thất kỷ), theo trích dẫn của Huỳnh Tâm Sáng, nhận xét ông thông minh, hiểu các thứ chữ Latin, Anh, Hán, Pháp, và từng dâng sớ tự tiến cử^[1]. Các điều trần của ông không được triều Nguyễn thi hành. Báo Nghệ An 2025 cho rằng nguyên nhân chính là sự bảo thủ và nỗi lo mất quyền lực của triều đình^[3]. Một bài khác của Báo Nghệ An lại đặt vấn đề ở bối cảnh. Theo tác giả, xã hội Việt Nam giữa thế kỷ XIX chưa có nền tảng để thực hiện cải cách như vậy và cũng thiếu người lãnh đạo như Minh Trị ở Nhật hay Chulalongkorn ở Thái Lan^[4]. Cả hai là nhận định của người viết, không phải kết luận chung của giới sử học. Ông mất năm 1871 tại quê nhà^[3].