Trang phục chàm và nghề dệt bông của người La Chí (Lào Cai, Tuyên Quang)

Khái quát

Người La Chí (tự gọi là Cù Tê) có 15.126 người theo điều tra năm 2019, nói tiếng thuộc nhóm Ka Đai và có lịch sử cư trú lâu đời ở Hà Giang, Lào Cai^[1]. Ở Hà Giang cũ (nay thuộc Tuyên Quang), họ tập trung đông nhất tại bốn xã Bản Phùng, Bản Díu, Bản Pắng, Bản Máy của huyện Xín Mần, rồi đến Hoàng Su Phì và Bắc Quang^[2]. Ở Lào Cai, các bài báo thường nhắc đến xã Nậm Khánh (Bắc Hà)^[3]. Các nguồn đọc được cùng mô tả trang phục La Chí là giản dị, chủ yếu màu chàm, ít hoa văn.

Từ cây bông đến tấm vải chàm

Người La Chí trồng bông xen giữa ruộng bậc thang và dành thửa đất tốt nhất cho bông; Cổng thông tin của Bộ Dân tộc và Tôn giáo ghi thêm là cả cây chàm^[1][3]. Bông gieo vào đầu tháng 5, nở rộ tháng 9–10 cùng mùa gặt lúa; mỗi năm chỉ một vụ và đất phải nghỉ một vụ nên phải đổi chỗ trồng^[3]. Hạt bông được tách bằng máy gỗ nghiến tay quay hai trục gỗ tròn ép vào nhau, bông được bật bằng cung bông, lăn thành thoi, rồi kéo sợi, công đoạn khó nhất. Sợi luộc, phơi, hồ bằng nước cháo hoặc kê, giăng trên khung ở sân rồi dệt trên khung cửi gỗ^[3].

Vải dệt xong phải nhuộm chàm ít nhất 5 lần, mỗi lần phơi khô rồi mới nhuộm tiếp; hoàn thiện một bộ trang phục phải qua 13 công đoạn, trong đó nhuộm chàm tốn thời gian nhất, và một bộ quần áo thường làm liên tục nhiều tháng^[3][5]. Báo Lào Cai kể chị Lý Thị Nề (Nậm Khánh) thường làm vào tháng 9–10, lúc nông nhàn, để kịp mặc dịp Tết^[4]. Bé gái được dạy từ nhỏ: Nhân Dân ghi từ 7–8 tuổi, Báo Pháp luật ghi từ 5–6 tuổi^[3][5]. Thêu thùa, may vá được xem là tiêu chí đánh giá sự khéo léo, chăm chỉ của người phụ nữ^[5].

Bộ trang phục

Nam giới mặc áo dài năm thân dài ngang bắp chân, cài khuy bên nách phải, quần lá tọa, đầu quấn khăn; tay áo thường rộng hơn tay áo nữ; hay đeo túi vải chàm viền đỏ^[1][3]. Phụ nữ mặc áo dài bốn thân xẻ giữa, yếm thêu, thắt lưng vải, đội khăn dài gần 3 mét; dịp Tết, lễ có thể mặc ba áo dài lồng vào nhau^[1][3]. Theo Nhân Dân, thân áo nữ cắt dài quá gót chân, hai vạt trước xẻ tới gần eo; khi mặc, người ta vấn hai tà sau quanh eo, gấp hai tà trước từ 10 đến 30 cm rồi buộc thắt lưng giữ lại^[3]. Trang sức là hoa tai, vòng tay (nam chỉ đeo vòng tay) và xà tích^[1][2].

Các nguồn không thống nhất về váy. Nhân Dân mô tả váy cộc kiểu ống, không cạp^[3]; Cổng thông tin Bộ Dân tộc và Tôn giáo nói phụ nữ phổ biến mặc quần, chỉ một số ít còn mặc váy^[1]; Báo Lào Cai ghi "quần hoặc váy"^[4]. Về màu, Nhân Dân và Báo Lào Cai nói màu chàm, Báo Pháp luật nói cả nam và nữ đều mặc đồ màu đen^[3][4][5]; có thể đó là cùng một sắc chàm đậm, nhưng nguồn không giải thích. Thầy cúng có y phục riêng: quần áo thụng dài quá mắt cá chân, xẻ giữa, thắt lưng vải, đội mũ vải rộng có quai, có nghi lễ đeo miếng da trâu khô hoặc đội nón^[1][3].

Hoa văn

Trang phục La Chí không trang trí nhiều như của người Mông, người Dao; hoa văn chỉ ở vài mảng trên cổ áo và yếm, gồm mẫu hình học, hình hoa bông, đường viền và điểm chấm^[3]. Báo Pháp luật ghi phổ biến là hoa văn thêu chỉ và ghép vải, với hình tam giác, chấm tròn, quả trám kết hợp đường viền^[5]. Nhân Dân nhận xét sản phẩm dệt đạt trình độ kỹ thuật khá cao, nhất là bố cục và tạo dáng hoa văn trên viền áo, yếm^[3]; đây là đánh giá của tác giả bài báo, không kèm dẫn chứng so sánh.

Giữ nghề

Theo Nhân Dân, nhiều thanh niên La Chí chuộng đồ hiện đại vì tiện đi nương, đi xe máy; bà Vàng Thị Mia (Nậm Khánh), tuổi 80 vào năm 2020, gần như là người duy nhất trong bản nắm toàn bộ kỹ thuật dệt, nhuộm, may^[3]. Báo Lào Cai năm 2022 lại ghi hầu hết gia đình La Chí ở Bắc Hà vẫn giữ khung cửi và dành đất tốt trồng bông, trồng chàm^[4]. Hai mô tả khác nhau về mức độ còn giữ nghề, có thể do phạm vi quan sát khác nhau.

Năm 2022, Lào Cai xây dựng chương trình khôi phục nghề thổ cẩm của người La Chí, lập các nhóm bảo tồn và đào tạo phụ nữ trẻ se sợi, dệt vải, may thêu^[3]; theo Báo Lào Cai (1/2025), những năm gần đây Sở Văn hóa và Thể thao Lào Cai còn phối hợp chính quyền địa phương phục dựng nghề dệt, thêu thổ cẩm và may trang phục ở Nậm Khánh^[6]. Nhân Dân cho biết nhóm La Chí ở xã Nàn Xỉn (Xín Mần) do sống tương đối cách biệt nên còn giữ bộ nữ phục truyền thống^[2].