Đồng dao của trẻ em người Việt: lời ca, trò chơi và thế giới động vật

Đồng dao là gì

Đồng dao là lời hát dân gian truyền miệng của trẻ em, thường đi kèm một trò chơi nhất định^[2]. Các nguồn nhấn mạnh những điểm khác nhau. Từ điển tiếng Việt của Phan Canh (1999) chỉ ghi là "câu hát của trẻ con". Từ điển văn học Việt Nam mô tả đây là loại dân ca sinh hoạt đặc thù, hầu như chỉ dành cho trẻ em hát, do người lớn đặt ra rồi dạy; mỗi bài thường gắn với một trò chơi, mỗi câu ứng với một động tác, vừa giữ nhịp vừa chỉ dẫn động tác^[1]. Một số công trình khác coi đồng dao là thể loại văn học dân gian bằng văn vần, hoặc là sự kết hợp của trò chơi, lời ca và âm nhạc^[1].

Ranh giới của thể loại khá mềm. Nguồn của Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài viết rằng đồng dao gồm cả bài hát, câu hát trẻ em và bài hát ru, nhưng phổ biến nhất là lời hát trong trò chơi^[2]. Nhạc sĩ Đặng Hoành Loan, nhà nghiên cứu âm nhạc dân gian, cho biết tuổi hát đồng dao là từ khoảng hai đến mười tuổi, việc hát luôn đi cùng trò chơi, và thừa nhận rất khó cắt nghĩa chính xác đồng dao là gì^[3].

Lời ca: ngắn, có vần, ít logic

Theo Nguyễn Thị Thanh Loan, thể thơ phổ biến trong đồng dao là bốn chữ và các biến thể của nó, bên cạnh lục bát, hai chữ, ba chữ và thể hỗn hợp. Bài thường bắt vần chân hoặc vần lưng, thanh bằng và thanh trắc xen kẽ tạo độ trầm bổng. Bà lấy "Thả đỉa ba ba" (bốn chữ, vần chân), "Nu na nu nống" và "Thằng Bờm có cái quạt mo" làm ví dụ^[1].

Nội dung các phần trong nhiều bài ít logic nhưng được nối với nhau bằng vần điệu, nên dễ thuộc, khó quên, và nhiều bài có kết cấu móc xích^[2]. Đặng Hoành Loan lưu ý trẻ thích cả những câu mà chúng không hiểu: thuở nhỏ ông chơi "Rồng rắn lên mây" mà không biết "nhà hiển minh" là nhà gì, và cụm "cái đanh thổi lửa" trong "Chi chi chành chành" cũng khó hiểu. Điều hấp dẫn là tiết tấu vui, kèm tiếng vỗ tay và động tác^[3].

Nhịp điệu và diễn xướng

Nguyễn Thị Thanh Loan phân biệt hai loại cấu trúc nhịp. Loại chu kỳ đơn có nhịp thuần nhất, mỗi câu ba hoặc bốn âm tiết, như "Nu na nu nống" hay "Kéo cưa lừa xẻ"; loại chu kỳ phức kết hợp hai dạng nhịp xen kẽ hoặc luân phiên. Vì là thể loại hát nói, thang âm của đồng dao thường hẹp, dễ hát, dễ nhớ^[1]. Trẻ hát đồng dao cả khi làm việc: lúc chăn trâu, các em gặp nhau, rủ nhau chơi, và lời hát theo nhịp khỏe khoắn như nhịp lao động^[1].

Thế giới động vật trong đồng dao

Lê Thị Thuận (2025) thống kê các từ chỉ động vật trong cuốn Đồng dao Việt Nam của Nguyễn Nghĩa Dân (2008) và đếm được 748 từ ngữ, xuất hiện tổng cộng 1.586 lần. Cá đứng đầu với 382 lần, tiếp theo là chim (321 lần), trâu và nghé (135 lần), gà (66 lần theo bảng thống kê), cò (52 lần)^[4]. Tác giả cho rằng đó đều là loài quen thuộc với trẻ em nông thôn, phù hợp với môi trường sông nước và nền nông nghiệp^[4].

Loài vật thường được gọi như người. Bài "Chim ri là dì sáo sậu / Sáo sậu là cậu sáo đen..." dựng cả một chuỗi họ hàng bằng các từ dì, cậu, em, chú, bác; các cách gọi như "thằng quạ", "bà chim sẻ", "mẹ chim câu" và lối xưng "mày – tao" với con vật cho thấy thái độ yêu ghét của người nói. Bà còn nêu lối nói ngược ("mối bắt gà", "thóc giống đuổi chuột"), bài đố chữ ("Chữ kê là gà") và những bài mượn chuyện loài vật để chê hủ tục ma chay hay thói xấu^[4].

Vai trò giáo dục và sự mai một

Nguồn của Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài nhận xét nội dung đồng dao đề cập nhiều mặt: lao động sản xuất, đạo đức, thiên nhiên, chẳng hạn kinh nghiệm thời tiết trong "Chuồn chuồn bay thấp thì mưa / Bay cao thì nắng / Bay vừa thì râm". Một số trò gắn đồng dao như đánh chắt, đánh chuyền rèn sự khéo léo, còn "Rồng rắn lên mây", "Mèo đuổi chuột" rèn sức khỏe và sự nhanh nhẹn. Nhiều bài và trò chơi của các vùng miền, các dân tộc khá giống nhau; đồng dao đã dần mai một nhưng vẫn còn trong ký ức nhiều thế hệ^[2].

Đặng Hoành Loan lấy "Thả đỉa ba ba" làm ví dụ: khi trẻ mới biết ngồi, cha mẹ đã dạy câu này, và qua đó trẻ làm quen với ý niệm thế giới có hai giới. Về sau, theo ông, lời ca có thêm những từ như "mắm", "muối", "chuối", "hạt tiêu", giúp trẻ biết đến cây cỏ, vật trồng gần gũi với nhà nông^[3].

Điểm cần lưu ý

Bài dùng bốn nguồn: hai bài nghiên cứu, một bài giới thiệu trên cổng thông tin nhà nước và một cuộc phỏng vấn trên đài. Bài của Nguyễn Thị Thanh Loan không ghi rõ tên tạp chí và năm. Số liệu của Lê Thị Thuận chỉ tính trong một tuyển tập và có chỗ lệch nhỏ (gà là 66 lần ở bảng nhưng 63 lần ở lời văn). Ý kiến của Đặng Hoành Loan là lời một nhà nghiên cứu trả lời phỏng vấn, chưa phải kết luận khảo sát.