Di chỉ Xóm Ốc và Suối Chình (đảo Lý Sơn, Quảng Ngãi)

Hai di chỉ trên đảo

Lý Sơn, trước kia gọi là Cù Lao Ré, là đảo nhỏ ngoài biển Đông, cách bờ Quảng Ngãi khoảng 29 – 30 km. Trong số các di chỉ văn hóa Sa Huỳnh, hai nơi trên đảo thường được nhắc cùng nhau là Xóm Ốc và Suối Chình, thuộc xã An Hải theo cách ghi của Việt Nam News (2018). Phạm Thị Ninh (Viện Khảo cổ học) đã công bố so sánh hai di chỉ này trên Bản tin Hiệp hội Tiền sử Ấn Độ – Thái Bình Dương năm 2005^[1].

Xóm Ốc được phát hiện năm 1996 dưới một đụn cát ở phía đông nam đảo, gần một dòng suối cổ dưới chân đồi Hòn Sỏi, và được khai quật trong hai năm 1996 – 1997 trên diện tích 60 m². Suối Chình nằm dưới chân núi Thới Lới, cách Xóm Ốc chừng 3 km, được Viện Khảo cổ học phát hiện năm 1999 rồi khai quật năm 2000 cùng Bảo tàng Quảng Ngãi^[1].

Xóm Ốc

Lớp văn hóa ở đây là đất sét pha cát màu nâu xám lẫn vỏ ốc, vỏ sò, chia thành ba lớp và hai giai đoạn. Nét nổi bật là những chum nhỏ dùng để chôn, đựng cuốc đá, dao sắt và hạt chuỗi bằng vỏ sò; chiếc chum nhỏ nhất chứa hài cốt một đứa trẻ, bên trong hạt chuỗi được xếp rất cẩn thận. Tuy vậy mộ chum không phải kiểu duy nhất: một ngôi mộ hình chữ nhật có hai người, được cho là một nam và một nữ, kèm gốm kiểu Sa Huỳnh; ở khuỷu tay trái của một nữ có mũi tên đồng^[1].

Đồ gốm có hoa văn khắc đường cong, một số tô đỏ và đen. Theo Phạm Thị Ninh, gốm giai đoạn đầu đáy tròn, có dấu thừng, giống gốm Long Thạnh (niên đại 2875 ± 60 năm cách nay) nên được xếp vào tiền Sa Huỳnh. Giai đoạn hai có gốm thân gấp khúc giống Bình Châu, kèm gốm kiểu Hán in ô vuông và gốm Chăm Pa sớm ở lớp muộn. Ngoài ra có tám cuốc đá và hai rìu đá, công cụ làm từ vỏ trai tai tượng (Tridacna) và ốc Turbo, cùng đồ thủy tinh, trong đó có khuyên tai thủy tinh xanh dạng ba mấu (lingling-o)^[1]. Hai mẫu than cho cùng một kết quả là 1910 ± 60 năm cách nay (ở độ sâu 109 cm và 80 cm); bài ghi nguyên như vậy, có thể là sai sót khi in nên cần đối chiếu báo cáo gốc^[1].

Suối Chình

Tầng văn hóa dày 100 – 130 cm, gồm bảy lớp và hai giai đoạn, sớm và muộn. Trong các lớp đáy có sáu mộ chum đôi, là mộ cải táng; một chum chứa hài cốt trẻ nhỏ cùng đồ vỏ ốc, hạt thủy tinh, ba khuyên tai đá có mấu, dao sắt và một chiếc nồi nhỏ. Còn có một chiếc chuông đồng nhỏ. Chum Suối Chình thân gấp khúc, trang trí hoa văn lượn sóng, vừa giống chum ở Phú Khương vừa giống chum đôi tô đỏ đen ở Bình Châu và Xóm Ốc. Gốm kiểu Hán xuất hiện ở mọi lớp, nhiều nhất ở lớp sớm nhất, rồi nhường chỗ cho gốm Chăm Pa sớm ở giai đoạn muộn^[1].

Từ đó tác giả kết luận hai di chỉ đại diện cho các giai đoạn khác nhau của văn hóa Sa Huỳnh, giai đoạn sớm của Suối Chình tương ứng giai đoạn muộn của Xóm Ốc, và toàn bộ thời Sa Huỳnh ước tính từ thế kỷ V trước Công nguyên đến thế kỷ I sau Công nguyên theo các niên đại phóng xạ^[1].

Phát hiện sau đó và những chỗ lệch nguồn

Tháng 10/2018, Bảo tàng Quảng Ngãi và Viện Khảo cổ học đào lại ở Suối Chình trên 10 m² để chuẩn bị đợt lớn hơn năm 2019. Việt Nam News cho biết đợt này thấy sáu ngôi mộ cổ có hài cốt trẻ em, hạt chuỗi thủy tinh, khuyên tai và vòng cổ vỏ ốc, ước khoảng 2.000 năm tuổi, thuộc thế kỷ I – II^[2]. Bài viết dẫn lời ông Đoàn Ngọc Khôi, Phó Giám đốc bảo tàng, rằng cộng đồng Sa Huỳnh cách nay 2.500 – 3.000 năm đã sống trên các đảo và kế thừa văn hóa từ đất liền^[2].

Tháng 9/2026, Dân trí Quốc tế đăng bài về hài cốt hai người (nam khoảng 60 tuổi, nữ khoảng 25 tuổi) trong ngôi mộ đôi khai quật ở Xóm Ốc năm 1997, nay do Bảo tàng Quảng Ngãi lưu giữ. Theo bài này, nền đất chứa nhiều vỏ nhuyễn thể giàu canxi nên xương được giữ khá nguyên vẹn, và phát hiện cho thấy ngoài mộ chum người Sa Huỳnh còn chôn đất; mũi tên nằm trên cánh tay trái của người nữ, một chiếc vòng vỏ ốc ở cánh tay phải^[3]. Bài cho niên đại ước tính 2.500 năm, khác với hai kết quả carbon 1910 ± 60 năm cách nay trong báo cáo năm 2005, dù báo cáo ấy cũng xếp giai đoạn đầu của Xóm Ốc gần gốm Long Thạnh (khoảng 2.875 năm). Bài báo không nêu căn cứ cho con số 2.500, và cũng không nói rõ ngôi mộ đôi này có phải ngôi mộ hai người mà Phạm Thị Ninh mô tả hay không^[1][3].