Kiếm ngắn núi Nưa (Triệu Sơn, Thanh Hóa)

Nơi tìm thấy và quá trình công nhận

Kiếm ngắn núi Nưa là một thanh kiếm đồng của văn hóa Đông Sơn, được sưu tầm năm 1961 dưới chân núi Nưa, thuộc xã Tân Ninh, huyện Triệu Sơn, Thanh Hóa (tên đơn vị hành chính theo các bài báo)^[2][4]. Báo Thanh tra viết tháng 12/2013 thanh kiếm được công nhận bảo vật quốc gia vì đáp ứng tiêu chí độc bản, hình thức độc đáo và có giá trị lịch sử đặc biệt^[2]; danh mục của Cục Di sản văn hóa ghi quyết định là số 2599/QĐ-TTg ngày 30/12/2013, hiện vật do Bảo tàng tỉnh Thanh Hóa giữ^[5]. Số ký hiệu trong bảo tàng là BTTH 6723/KL: 261, theo Báo Dân Việt dẫn lại Báo Thanh Hóa^[3]. Các bài đã đọc đều dùng chữ "sưu tầm" mà không kể hoàn cảnh cụ thể (có khai quật hay không, có hiện vật đi kèm hay không).

Hình dáng và kích thước

Kiếm đúc bằng đồng, gồm lưỡi và cán đúc liền khối. Số đo thường được nêu là dài 46,5 cm, rộng 5 cm, cán dài 18 cm, nặng 620 g^[3][6]; riêng Báo Thanh tra hiểu 46,5 cm là chiều dài phần lưỡi chứ không phải cả thanh kiếm^[2]. Lưỡi mỏng, hai rìa sắc, mũi nhọn, được mô tả là hình lá tre (Báo Dân Việt viết là lá mía), tay chắn hình sừng trâu^[2][3][6]. Theo Báo Người Quan sát, kiếm còn khá nguyên vẹn, chỉ sứt một mảnh nhỏ ở mũi, mặt đồng phủ lớp gỉ xanh xám^[4].

Điểm khiến thanh kiếm nổi tiếng nằm ở cán, là tượng tròn một người phụ nữ đứng nhìn thẳng, hai tay chống nạnh, đầu vấn khăn hình chóp có khía như búp sen. Mặt trái xoan, cằm hơi nhô, mắt là hai vòng tròn đồng tâm có chấm xung quanh, tai dài đeo khuyên lớn chạm vai, ngực và tay đeo trang sức. Thân mặc áo chẽn dài tay bó sát, áo cánh xẻ ngực để lộ yếm kín cổ, thắt dải rộng như cạp váy và váy dài trùm chân, trang trí bằng vạch ngắn song song và vòng tròn đồng tâm^[2][3]. Báo Thanh tra so kiểu mặc áo yếm này với trang phục của phụ nữ Mường ở xứ Thanh ngày nay^[2].

Vị trí trong bộ vũ khí Đông Sơn

Bùi Văn Liêm xếp kiếm vào nhóm vũ khí đánh gần của văn hóa Đông Sơn, có dáng như dao găm nhưng lớn hơn và lưỡi dài hơn, nên còn gọi là kiếm ngắn; có kiếm chuôi chữ T, kiếm có tay chắn thẳng và kiếm chuôi tượng, trong đó kiếm núi Nưa được ông gọi là nổi tiếng nhất. Cùng bài, vũ khí Đông Sơn nói chung có niên đại từ thế kỷ VII trước Công nguyên đến thế kỷ II sau Công nguyên^[1]. Các bài báo gọi đây là thanh kiếm tượng người đẹp nhất thời Đông Sơn, tiêu biểu cho phong cách đồ đồng lưu vực sông Mã^[2][3][6].

Niên đại chưa thống nhất

Báo Người Quan sát ghi thanh kiếm khoảng 2.000 năm tuổi^[4]. Báo Thanh tra cũng dùng cách nói "cách nay khoảng 2.000 năm" khi tả hoa văn trang phục, nhưng cùng bài lại viết kiếm được chế tác "vào những năm đầu thế kỷ thứ ba", và Báo Dân Việt xếp niên đại từ thế kỷ III sau Công nguyên^[2][3]. Hai cách nói lệch nhau khoảng hai thế kỷ nếu hiểu "2.000 năm" là thế kỷ I, và niên đại đầu thế kỷ III còn nằm ngoài khung thế kỷ VII trước Công nguyên đến thế kỷ II mà Bùi Văn Liêm nêu cho vũ khí Đông Sơn^[1]. Các bài đã đọc không nêu phương pháp xác định tuổi (so sánh loại hình hay phân tích mẫu), nên con số nào cũng chỉ là ước chừng.

Hình tượng người phụ nữ và giả thuyết về Bà Triệu

Báo Thanh tra dẫn các chuyên gia cho rằng tượng là một phụ nữ có thân hình đẹp, thuộc tầng lớp quý tộc, và suy từ các tượng chuôi kiếm, chuôi dao găm ở Thanh Hóa rằng chế độ mẫu hệ khi đó còn phổ biến; đây là cách diễn giải của bài báo, chưa kèm chứng cứ^[2].

Vì núi Nưa là căn cứ Bà Triệu cùng anh là Triệu Quốc Đạt dấy binh chống nhà Ngô năm 248, nhiều người liên tưởng người phụ nữ trên cán kiếm với bà, thậm chí xem đó là hình mẫu; Báo Dân Việt còn kể người dân vùng này liên tưởng đây là thanh kiếm lệnh bà vung khi cưỡi voi ra trận^[3]. Tiến sĩ sử học Lê Ngọc Tạo, Trưởng Ban Nghiên cứu lịch sử Thanh Hóa, được Báo Người Quan sát dẫn lời rằng sự gắn kết này chưa có căn cứ khoa học, dù ông thấy dễ hiểu vì niên đại thanh kiếm, hình tượng người phụ nữ quyền uy và lòng tôn kính với Bà Triệu^[4]. Theo niên đại "khoảng 2.000 năm" thì kiếm sớm hơn cuộc khởi nghĩa chừng hai thế kỷ, theo "đầu thế kỷ III" thì chỉ sớm vài chục năm; điểm chung duy nhất các nguồn nêu là địa điểm.

Lưu giữ

Kiếm hiện thuộc nhóm ba bảo vật quốc gia của Bảo tàng tỉnh Thanh Hóa, cùng trống đồng Cẩm Giang và vạc đồng Cẩm Thủy; Báo Văn hóa cho biết từ năm 2022 cả ba đã được số hóa, cho phép xem 3D bằng mã QR và thực tế ảo^[7]. Cần lưu ý vạc Cẩm Thủy do quan khâm sai huyện Cẩm Thủy Phạm Ngô Cầu cho đúc thời Lê Trung Hưng, không thuộc văn hóa Đông Sơn^[6][7].