Lý Ông Trọng (Đức Thánh Chèm): truyền thuyết và đình Chèm

Nhân vật trong sử cũ

Bản dịch Đại Việt sử ký toàn thư của Mạc Bảo Thần chép rằng năm 221 TCN, khi Tần Thủy Hoàng thôn tính sáu nước, có người huyện Từ Liêm, bộ Giao Chỉ, tên Lý Ông Trọng, cao "hai trượng ba thước"^[1]. Thuở trẻ ông đi phu dịch, bị trưởng quan đánh đòn nên sang làm quan nhà Tần, đến chức Tư lệ hiệu úy. Khi Thủy Hoàng thống nhất thiên hạ, ông được sai đem quân giữ đất Lâm Thao, tiếng tăm làm Hung Nô khiếp sợ. Về già ông trở về quê và mất ở đó^[1]. Thủy Hoàng cho là chuyện lạ, bèn đúc tượng đồng đặt ở cửa Tư Mã thành Hàm Dương; bụng tượng chứa được vài chục người ngầm lay cho tượng cử động, Hung Nô tưởng viên hiệu úy còn sống nên không dám xâm phạm^[1].

Wikipedia tiếng Việt tóm lược thêm Việt điện u linh: thuở nhỏ ông bị quan đô đốc đánh đòn, bèn chăm học để ra làm quan nhà Tần^[5]. Sách này còn chép việc nhà Trần sắc phong ông là Anh Liệt Vương (1285) rồi Phụ Tín Đại Vương (1312)^[5].

Những lớp truyền thuyết thêm vào

Truyền thuyết ở làng Chèm có nhiều chi tiết mà Toàn thư không có. Theo thủ từ đình Chèm, được Báo Nhân Dân dẫn lại, ông sinh thời Hùng Vương thứ 18, làm quan cả đời Hùng Vương lẫn đời An Dương Vương, rồi giúp vua Tần dẹp Hung Nô và được gả công chúa Bạch Tĩnh Cung, nên được gọi là "lưỡng quốc tướng quân"^[2]. Một bài trên Lịch sử Việt Nam điện tử cho rằng ông sinh khoảng năm 260 TCN, giữ chức chỉ huy sứ thống lĩnh quân Văn Lang, cùng An Dương Vương đánh quân Tần rồi được cử đi sứ sang Tần^[3]. Bài của Zing/Znews kể thêm: sau khi ông về nước, Hung Nô lại đánh Tần, Tần sai sứ mời ông; ông lánh vào rừng, vua Thục báo là ông đã chết, Thủy Hoàng không tin và đòi thấy xác nên ông tự vẫn, rồi tượng đồng mới được đúc^[4]. Theo Toàn thư thì ông mất ở quê trước khi có tượng^[1].

Các nguồn còn lệch nhau ở vài điểm. Tước nhà Tần ban cho ông được ghi là Phụ tín hầu ở một bài^[3] và Vạn Tín hầu ở hai nguồn khác^[4][5]. Chiều cao "hai trượng ba thước" trong Toàn thư, còn sách Từ Nguyên của Trung Quốc, qua Wikipedia, ghi "một trượng ba thước" và gọi ông là Nguyễn Ông Trọng, người Nam Hải^[1][5].

Lời hoài nghi của sử gia

Ngô Thì Sĩ, trong Việt sử tiêu án, cho rằng chuyện ông làm quan nhà Tần "chưa chắc là đúng"; theo ông, "Ông Trọng" vốn là tên gọi những tượng đồng lớn đặt ngoài cửa Tư Mã, người đời sau thêu thành chuyện thần kỳ^[5]. Wikipedia cũng tóm các phân tích của học giả Trung Quốc: tiểu sử Nguyễn Ông Trọng không có trong chính sử, chức Tư lệ hiệu úy chỉ có từ đời Hán và là quan văn, Lâm Thao khi ấy chưa bị Hung Nô xâm phạm; vì vậy họ xem đây là truyền thuyết giải thích việc Tần Thủy Hoàng đúc các tượng đồng khổng lồ^[5]. Ngay chú thích của người dịch Toàn thư cũng viết chuyện thánh Chèm "chưa chắc đã có"^[1]. Bài trên Lịch sử Việt Nam điện tử thừa nhận ghi chép về ông do đời sau biên soạn, nhưng kết luận ông "có thật" vì dân thờ cúng nghìn năm^[3]. Đó là nhận định của tác giả bài báo, không phải chứng cứ sử học hay khảo cổ.

Đền Chèm qua các thời

Toàn thư chép rằng Triệu Xương, đô hộ đời Đường, đêm mộng cùng ông luận Xuân Thu Tả truyện nên tìm nhà cũ và lập đền. Sau đó Cao Vương (các nguồn khác gọi là Cao Biền) đi đánh Nam Chiếu, cho là ông hiển linh phù trợ, bèn sửa đền, tạc tượng gỗ, gọi là đền Lý Hiệu úy ở xã Thụy Hương (làng Chèm), huyện Từ Liêm^[1]. Việc sửa đền được ghi vào năm 860 ở hai nguồn^[4][5] và năm 864 ở một nguồn khác^[3].

Nay đình Chèm nằm bên sông Hồng ở Thụy Phương (Bắc Từ Liêm cũ, Hà Nội), thờ Lý Ông Trọng và bà Bạch Tĩnh Cung^[3]. Báo Nhân Dân mô tả đình theo lối "nội công, ngoại quốc", quay mặt về hướng bắc, nhiều chạm khắc tứ linh, còn giữ lư hương cổ, ba sắc phong triều Nguyễn và bia thời Lê, thời Nguyễn^[2]. Để đình khỏi bị nước sông Hồng nhấn chìm, dân làng dùng đòn bẩy nâng cả ngôi đình lên hơn 2,4 m (tích "kiệu đình"); Báo Nhân Dân gắn việc này với vụ vỡ đê Liên Mạc năm 1917, còn bài ở lsvn.vn ghi năm 1916^[2][3]. Lễ hội ngày 14–16 tháng Năm âm lịch có lễ phát tấu, mộc dục, phóng điểu cầu mưa và rước nước, được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2016^[2]. Tên hai làng kết nghĩa cùng làng Chèm được ghi không thống nhất: Hoàng Xá hay Hoàng Mạc, và Hoàng Liên, Liên Xá hay Liên Mạc^[2][3][5].