Mộ thuyền Việt Khê

Phát hiện năm 1961 ở Thủy Nguyên

Mộ thuyền là một kiểu táng tục đặc trưng của cư dân Đông Sơn. Theo tiến sĩ Nguyễn Văn Đoàn (Bảo tàng Lịch sử quốc gia), mộ Việt Khê M2 (mộ số 2) được phát hiện năm 1961 cùng bốn mộ thuyền khác trên một cánh đồng ven sông, ở thôn Ngọc Khê, huyện Thủy Nguyên, thành phố Hải Phòng. Trong năm ngôi mộ, M2 quý nhất vì còn khá nguyên vẹn và chứa hơn một trăm hiện vật chôn theo^[2]. Hiện vật được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia với số đăng ký LSb.38456^[1] và được Thủ tướng Chính phủ công nhận là bảo vật quốc gia theo Quyết định số 2599/QĐ-TTg ngày 30/12/2013^[3].

Quan tài bằng thân cây khoét rỗng

Quan tài làm từ một thân cây khoét rỗng, giống một chiếc thuyền độc mộc, một đầu to một đầu nhỏ, gồm phần thân và phần nắp. Theo hồ sơ của Cục Di sản văn hóa, quan tài dài 476 cm, rộng 77 cm, đây là quan tài thân cây khoét rỗng lớn nhất trong những ngôi mộ cùng loại từng tìm thấy ở Việt Nam; hai đầu bịt bằng hai mảnh ván hình bán nguyệt, lắp bằng dây buộc hoặc chốt vào lỗ mộng^[1]. Bài của bảo tàng cho biết mặt trong được khoét đều và đẹp, còn mặt ngoài chỉ bóc vỏ cây, không có vết chế tác^[2]. Bảo tàng ghi gỗ làm quan tài là gỗ lim^[3], trong khi hồ sơ trên trang của Cục Di sản chỉ ghi chung chất liệu là gỗ và đồng^[1].

Đồ tùy táng: 107 hiện vật

Trong quan tài có 107 đồ tùy táng, chủ yếu bằng đồng, ngoài ra có đồ gỗ và đồ da có sơn; không thấy đồ sắt và đồ gốm^[1][2]. Có công cụ và vũ khí như rìu, giáo, lao, dao găm, kiếm, đục, giũa; đồ dùng sinh hoạt như thố, thạp, âu, đỉnh, bình, ấm, muôi; nhạc khí như chuông và trống đồng; cùng mái chèo gỗ và đồ gỗ sơn^[1]. Theo bảo tàng, các vật được sắp xếp có chủ ý: đầu to đặt đồ cỡ lớn như trống, thạp, bình, đỉnh; đầu nhỏ đặt rìu, đục, dao găm; ở giữa là chuông, khay, thố và một mảnh da có sơn; hai bên là giáo có cán và mái chèo^[2]. Đáng chú ý là chiếc muôi đồng có cán tạc hình người thổi khèn, và mảnh da sơn mà bài bảo tàng nêu giả thiết là một chiếc hộ tâm phiến bằng da thuộc, đã sơn màu^[3]. Bên cạnh đồ mang nét riêng của Đông Sơn, một số vật như kiếm, chuông, dao gọt, khay phản ánh sự giao lưu văn hóa với nơi khác^[2].

Ý nghĩa: nghề thủ công, tín ngưỡng và phân hóa xã hội

Bảo tàng nhận xét các hiện vật giúp hiểu thêm những nghề thủ công của cư dân Đông Sơn như đúc đồng, thuộc da, làm sơn và nghề mộc^[3]. Nhiều chiếc giáo đồng bị cắt mũi, bẻ cong; theo cách giải thích của bài này, đó là biểu hiện của tục "chia của" cho người chết, làm "đau" của cải để cắt khỏi thế giới người sống, giống tục đập vỡ đồ trong lễ bỏ mả của một số tộc người ở Tây Nguyên ngày nay^[3]. Quan tài lớn và lượng đồ tùy táng phong phú cho thấy chủ mộ giàu có, là tư liệu để nghiên cứu sự phân hóa trong xã hội Đông Sơn và quan niệm về cõi sống – cõi chết^[2][3][4].

Niên đại và những chi tiết chưa thống nhất

Các trang của bảo tàng và Cục Di sản văn hóa ghi niên đại của mộ ở mức khoảng 2.500 hoặc 2.500–2.000 năm cách ngày nay^[1][3]. Riêng bài năm 2017 của tiến sĩ Nguyễn Văn Đoàn, căn cứ kỹ thuật làm quan tài và đặc trưng đồ tùy táng, định niên đại mộ M2 vào khoảng thế kỷ III–II trước Công nguyên^[2]. Kích thước cũng được ghi hơi khác nhau: bài năm 2019 ghi quan tài dài 4,76 m, rộng 0,57 m, chỗ rộng nhất 0,77 m^[4]. Tên đơn vị hành chính nơi phát hiện cũng không đồng nhất (xã Phù Ninh hoặc xã Việt Khê), vì vậy bài chỉ nêu tên thôn Ngọc Khê và huyện Thủy Nguyên.