Thành Cổ Loa

Vị trí và vai trò

Thành Cổ Loa nằm ở vùng Đông Anh, phía bắc Hà Nội. Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia, đây là kinh đô của nhà nước Âu Lạc dưới thời An Dương Vương vào khoảng thế kỷ III TCN, và cũng là kinh đô của nhà nước thời Ngô Quyền ở thế kỷ X^[1]. Báo Nhân Dân ghi rằng sau khi lập nước Âu Lạc, Thục An Dương Vương chọn Cổ Loa làm kinh đô; thành nằm ở đầu mối các đường thủy, có sông Hoàng chảy qua và nối với sông Hồng, sông Đáy, sông Cầu^[5]. Cũng theo nguồn này, nước Âu Lạc tồn tại trong khoảng từ năm 208 đến năm 179 TCN^[5].

Ba vòng thành và hệ thống hào

Cổ Loa là tòa thành đất gồm ba vòng: thành Nội, thành Trung và thành Ngoại^[1]. Bảo tàng Lịch sử quốc gia nêu chu vi vòng ngoài khoảng 8 km, vòng giữa 6,58 km, vòng trong 1,6 km; lũy cao trung bình 4–5 m, có chỗ cao 8–12 m, chân lũy rộng 20–30 m^[1]. Thành Nội hình chữ nhật, chu vi 1.650 m, chỉ có một cửa; thành Trung có năm cửa, trong đó cửa phía đông thông với sông Hồng^[1]. Mỗi vòng thành đều có hào nước bao ngoài, rộng trung bình 10–30 m; các hào thông với nhau và thông với sông Hoàng, kết hợp với tường thành tạo thành một thế trận phòng thủ như mê cung, thuận lợi cho cả thủy binh lẫn bộ binh^[1]. Một số tài liệu khác ghi tổng chiều dài ba vòng thành khoảng 15,82 km, nên số liệu về quy mô giữa các nguồn không hoàn toàn trùng nhau^[2].

Điều khảo cổ học cho biết

Nền đất Cổ Loa yếu nên thành bị đổ nhiều lần khi xây; các nhà khảo cổ phát hiện cách gia cố chân thành bằng đá tảng đường kính 15–60 cm^[1]. Trong giai đoạn 2007–2014, Viện Khảo cổ học và Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội, phối hợp với Khoa Nhân học Đại học Wisconsin–Madison (Mỹ), tiến hành ba đợt khai quật: năm 2007–2008 cắt lũy hào thành Trung, năm 2012 cắt thành Ngoại, năm 2014 khai quật Ụ hỏa hồi và thành Nội^[2]. Đại diện nhóm nghiên cứu, tiến sĩ Trịnh Hoàng Hiệp, cho rằng thành do cư dân giai đoạn Đông Sơn muộn đắp dưới thời An Dương Vương vào thế kỷ III–II TCN, và đã xác định chắc chắn niên đại^[2]. Kỹ thuật đắp thành Ngoại và thành Trung theo hình vòng cung, còn thành Nội và Ụ hỏa hồi tạo thành mặt phẳng; riêng các hố khai quật năm 2014 thu được 832 tiêu bản ngói^[2]. Kết quả sơ bộ khai quật thành Ngoại năm 2012 cho thấy bốn giai đoạn đắp lũy và hai lần đắp thêm, trong đó có một lần thuộc thời Lê^[3].

Khu di tích hiện có 17 di chỉ khảo cổ, là nơi hiếm hoi có sự phát triển liên tục của bốn nền văn hóa Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mun và Đông Sơn^[6]. Trong thành Nội đã tìm thấy dấu tích lò đúc mũi tên đồng ba cạnh, và ở Mả Tre có trống đồng Cổ Loa I chứa hàng trăm đồ đồng Đông Sơn^[1]. Phó giáo sư Tống Trung Tín, Chủ tịch Hội Khảo cổ học Việt Nam, cho biết trong các phát hiện thời An Dương Vương có tới 45 lò nấu đồng, một quy mô luyện kim rất lớn^[6].

Truyền thuyết và hiện thực

Cổ Loa gắn với nhiều truyền thuyết: An Dương Vương được thần Kim Quy bày cách xây thành, chiếc nỏ thần làm từ móng chân rùa thần, và mối tình Mỵ Châu – Trọng Thủy^[1]. Đó là truyền thuyết, song giáo sư Trịnh Sinh cho rằng các lẫy nỏ đồng, hàng vạn mũi tên đồng và khuôn đúc mũi tên bằng đá tìm thấy trong thành Nội cho thấy truyền thuyết nỏ thần có một "lõi" hiện thực^[4]. Theo truyện kể, quân Triệu chỉ thắng được An Dương Vương nhờ cử Trọng Thủy sang làm rể để biết bí mật nỏ thần^[4]. Còn theo Báo Nhân Dân, vị trí kiên cố của Cổ Loa đã góp phần vào chiến thắng của Âu Lạc trước các cuộc tấn công của quân Triệu trước năm 179 TCN^[5].

Bảo tồn và đề cử di sản

Khu di tích Cổ Loa được xếp hạng di tích cấp quốc gia từ năm 1962^[3]. Thủ tướng Chính phủ xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 1419/QĐ-TTg ngày 27/9/2012^[2]. Theo Báo Nhân Dân tháng 8/2026, Hà Nội đang hoàn thiện hồ sơ đề cử khu di tích để UNESCO xem xét đưa vào Danh sách đề cử dự kiến di sản thế giới, với hai tiêu chí (iii) và (iv)^[6].