Cao Lỗ (Cao Lỗ Vương): người chế nỏ thần và đền thờ ở Gia Bình

Cao Lỗ trong Toàn thư

Theo bản dịch Đại Việt sử ký toàn thư của Mạc Bảo Thần, sau khi Rùa Vàng giúp An Dương Vương xây xong thành Cổ Loa, Rùa trút vuốt trao cho vua để làm lẫy nỏ. Nhà vua sai bề tôi là Cao Lỗ, "có sách chép là Cao Thông", làm nỏ thần, dùng vuốt làm lẫy và gọi là nỏ thần "ánh thiêng, vuốt vàng"^[1]. Phần chú thích của bản dịch dẫn Nam Việt chí: có "thần nhân" tên Cao Thông giúp An Dương Vương làm một chiếc nỏ, bắn một phát giết một vạn quân; về sau vua đãi Cao Thông không tốt nên ông bỏ đi^[1].

Cũng Toàn thư kể chuyện về sau: Cao Vương đời Đường (các nguồn khác gọi là Cao Biền) đánh Nam Chiếu xong, đem quân về qua châu Vũ Ninh thì đêm mộng thấy người xưng là Cao Lỗ. Người ấy nói xưa giúp An Dương Vương đánh lui giặc, bị lạc hầu dèm pha rồi bị đuổi; sau khi mất được Trời thương là người không tội, cho làm đô thống tướng quân coi giữ một dải núi sông^[1]. Như vậy, trong Toàn thư Cao Lỗ vừa là bề tôi chế nỏ vừa là vị thần được thờ ở vùng Vũ Ninh.

Quê quán và tên gọi

Cổng thông tin điện tử thành phố Bắc Ninh viết rằng ông tên Lỗ, tự Thông, sinh ở thôn Sỹ Lỗ, vùng Đại Than, huyện Gia Bình, thuộc phủ Vũ Ninh xưa; thông minh, hiếu học, giỏi cả văn lẫn võ và được phong tước Hầu^[2]. VTC News cũng đặt quê ông ở xã Cao Đức, Gia Bình, ghi một số tài liệu gọi tên ông là Thông và dân địa phương tôn là Đô Lỗ^[4]. Wikipedia tiếng Việt liệt thêm các tên Đô Lỗ, Thạch Thần, và nêu một thuyết cho rằng "Cao Lỗ" không phải họ Cao mà gắn với đá, tức một vị thần đá địa phương được An Dương Vương thu phục^[5].

Vai trò: thành Cổ Loa và nỏ liên châu

Theo cổng thông tin Bắc Ninh, khi An Dương Vương dựng thành Cổ Loa, Cao Lỗ được giao thiết kế và trông coi thi công, rồi chế ra nỏ thần có thể bắn hàng trăm mũi tên một lần, về sau gọi là Linh Quang thần nỏ^[2]. VTC News kể thêm ông huấn luyện hàng vạn quân dùng nỏ và, khi bị vua xa lánh, dặn rằng giữ được nỏ thần thì giữ được nước^[4]. Hội thảo khoa học "Cao Lỗ – Danh tướng thời dựng nước" năm 2013 tại Hà Nội, do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cùng tỉnh Bắc Ninh và Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam tổ chức, nhiều báo cáo nêu công lao của ông trong xây thành và chế nỏ^[3].

Về khảo cổ, Wikipedia tiếng Việt nhắc việc tìm thấy lẫy nỏ ở Cổ Loa và Làng Vạc, cùng kho mũi tên đồng ở Cổ Loa từ năm 1959^[5]. Hiện vật cho thấy cung nỏ là vũ khí có thật của thời đó, nhưng không ghi tên người chế tạo, nên việc gắn với Cao Lỗ dựa trên truyền thuyết.

Kết cục: nhiều dị bản

Các nguồn kể cái chết của ông khác nhau. Cổng thông tin Bắc Ninh, dẫn sử sách và truyền thuyết địa phương, cho rằng ông tử trận khi chống quân Triệu Đà gần Cổ Loa; tương truyền hổ cõng thi thể về quê, dân làng an táng và lăng nay ở thôn Tiểu Than^[2]. VTC News kể ông rời triều đình, nghe tin Triệu Đà tấn công thì quay lại bảo vệ vua và hy sinh ở Cổ Loa^[4]. Toàn thư chỉ cho biết ông bị đuổi và mất sau đó, không nói nơi mất^[1]. Wikipedia tiếng Việt chép ông bị thương ở cổ, chạy qua Ái Mộ (Gia Lâm) rồi về vùng Bình Than, mất ngày 4 tháng Tư âm lịch năm 179 TCN; cùng bài lại nhắc đền, lăng ở Nghệ An và việc làng Nho Lâm tôn ông là tổ nghề rèn^[5].

Niên đại cũng không thống nhất: Wikipedia ghi ông sống từ năm 277 đến 179 TCN^[5], năm 2023 huyện Gia Bình tổ chức lễ hội kỷ niệm 2.300 năm ngày sinh^[3], còn VTC News dẫn Thủy kinh chú để đặt cuộc tấn công của Triệu Đà vào năm 207 TCN^[4]. Vì vậy không có mốc năm chắc chắn nào cho đời ông.

Đền thờ và lễ hội

Đền Cao Lỗ Vương nằm bên bờ sông Dương, thôn Đại Trung, xã Cao Đức, theo bố cục "tiền công, hậu quốc" gồm đền ngoài, đền giữa và đền trên; đền giữ 20 đạo sắc phong, đạo muộn nhất do vua Khải Định ban năm 1924. Đền được tỉnh Hà Bắc xếp hạng cấp tỉnh năm 1988 và Bộ Văn hóa – Thông tin công nhận di tích cấp quốc gia năm 2005, bên cạnh có lăng mộ ông^[2].

Theo cổng thông tin Bắc Ninh, lễ hội mở ngày 10 tháng Ba âm lịch, do tám làng vùng Đại Than cổ cùng tổ chức^[2]. Báo Thanh tra ghi lễ hội kỷ niệm 2.300 năm ngày sinh năm 2023 mở cửa đình từ ngày 6 tháng Ba âm lịch, chương trình chính kéo dài từ ngày 8 đến 12 tháng Ba, kèm Giải vô địch vật dân tộc toàn quốc^[3]. Các ngày nêu trong hai nguồn không trùng nhau.