Nhà nước Văn Lang

Văn Lang trong sử sách

Văn Lang là tên nước mà sử sách Việt Nam chép là nhà nước đầu tiên của người Việt, do các vua Hùng đứng đầu. Các bộ sử không chép buổi đầu giống nhau. Theo đoạn Đại Việt sử lược được Bảo tàng Lịch sử quốc gia dẫn lại, vào thời Trang Vương nhà Chu (696–682 TCN), một người lạ ở bộ Gia Ninh dùng ảo thuật thu phục các bộ lạc, xưng là Hùng Vương, đóng đô ở Văn Lang và lấy Văn Lang làm quốc hiệu; vương triều ấy truyền được 18 đời^[1]. Đại Việt sử ký toàn thư lại chép Hùng Vương đầu tiên là con của Lạc Long Quân và Âu Cơ, đóng đô ở Phong Châu, một câu chuyện mang nhiều màu sắc truyền thuyết^[2]. Thư tịch cổ Trung Quốc như Thông điển có nhắc Phong Châu "xưa là nước Văn Lang", còn những đoạn nói về Lạc vương, Lạc hầu, Lạc tướng hay Hùng vương thì không gọi thẳng nước của họ là Văn Lang^[2].

Kinh đô, địa bàn và niên đại

Theo truyền thống, kinh đô Văn Lang ở vùng Phong Châu, nay là Việt Trì (Phú Thọ), nơi dân gian gọi là Đất Tổ^[1]. Về niên đại, một bài trên Báo Nhân Dân đoán định nhà nước Văn Lang sơ khai hình thành khoảng thế kỷ VII–VI TCN, trong giai đoạn văn hóa Đông Sơn, với cương vực trùng với vùng phân bố của văn hóa này^[3]. Mốc kết thúc cũng được tính khác nhau: một số tài liệu cho rằng nước Văn Lang tồn tại đến năm 258 TCN thì được An Dương Vương sáp nhập vào Âu Lạc^[2], trong khi Báo Nhân Dân cho Âu Lạc ra đời khoảng đầu thế kỷ III TCN và tồn tại từ năm 208 đến năm 179 TCN^[5].

Tổ chức xã hội và bộ máy

Theo Báo Nhân Dân, các công xã nông thôn gọi là kẻ, chiềng, chạ là tiền đề của nhà nước; nhu cầu thủy lợi cho nghề trồng lúa nước và nhu cầu tự vệ buộc nhiều công xã liên kết, hình thành khoảng 15 bộ, lấy bộ Văn Lang làm trung tâm^[3]. Bộ máy có ba cấp: Hùng Vương đứng đầu, cha truyền con nối, vừa chỉ huy quân sự vừa chủ trì nghi lễ; Lạc hầu và Lạc tướng giúp vua, trong đó Lạc tướng cai quản các bộ; dưới cùng là Bồ chính đứng đầu kẻ, chạ, chiềng^[3]. Đại Việt sử ký toàn thư, qua bài của Đinh Văn Niêm, ghi tướng văn gọi là Lạc hầu, tướng võ gọi là Lạc tướng, con trai vua là Quan lang, con gái vua là Mị nương; chức Bồ chính đời đời cha truyền con nối thì gọi là phụ đạo^[4]. Bài trên Báo Nhân Dân còn dẫn Hậu Hán thư chép lời Mã Viện rằng "luật Việt" khác luật Hán hơn mười việc, và cho rằng đó có thể là luật tục^[3]. Một số nhà nghiên cứu mô tả Văn Lang là nhà nước "siêu làng": mạnh về liên kết giữa các bộ lạc, yếu về phân hóa giai cấp^[2].

Nền tảng văn hóa Đông Sơn

Giáo sư Trịnh Sinh của Bảo tàng Lịch sử quốc gia coi Văn Lang là nhà nước sớm nhất ở Đông Nam Á, dựa trên nền tảng vật chất là văn hóa Đông Sơn, với hàng trăm trống đồng như Ngọc Lũ, Hoàng Hạ, Cổ Loa, Miếu Môn mà theo ông chính thợ Đông Sơn đã đúc ra^[1]. Qua khảo cổ học, kinh tế thời kỳ này có nghề trồng lúa nước giữ vị trí chủ đạo, nghề đúc đồng thành thạo và nghề luyện sắt đã phát triển^[2].

Những điểm còn tranh luận

Các sách đều chép nước có 15 bộ nhưng tên các bộ khác nhau. Một bảng đối chiếu giữa Đại Việt sử ký toàn thư, Việt sử lược và Lĩnh Nam chích quái chỉ ra 8 tên bộ trùng nhau (Việt Thường, Văn Lang, Giao Chỉ, Vũ Ninh, Cửu Chân, Hoài Hoan, Ninh Hải, Lục Hải); việc đối chiếu địa danh cổ với bản đồ ngày nay vẫn còn tranh cãi^[2]. Con số 18 đời vua Hùng cũng được hiểu khác nhau: nếu tính theo toàn thư thì mỗi đời phải kéo dài tối thiểu 131 năm, nên có cách hiểu đó là 18 chi (nhánh) hay 18 vương triều^[2]. Vì thế bài này trình bày theo từng nguồn và không kết luận về niên đại hay số đời vua.

Từ Văn Lang sang Âu Lạc

Theo Báo Nhân Dân, Thục Phán là thủ lĩnh người Tây Âu, láng giềng gần gũi của người Lạc Việt; sau khi hai bên cùng chống quân Tần xâm lược, Thục Phán với tư cách người chỉ huy chung đã thay Hùng Vương làm vua và đặt tên nước mới là Âu Lạc^[5]. Tổ chức nhà nước thời Âu Lạc vẫn giữ các Lạc hầu ở triều đình, Lạc tướng ở các bộ và công xã nông thôn ở cấp cơ sở^[5].