Di tích khảo cổ Làng Cả (Việt Trì, Phú Thọ)

Vị trí và quá trình phát hiện

Di tích Làng Cả nằm trên một quả đồi thấp tên là đồi Nhãn, nay thuộc phường Thọ Sơn, thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ. Đất này xưa là kẻ Gát – Thọ Xuân, sau là xã Chính Nghĩa, cách khu di tích Đền Hùng khoảng 13 km về phía đông nam^[2]. Giới khảo cổ biết đến địa điểm từ năm 1959, khi khu công nghiệp Việt Trì bắt đầu được xây. Năm 1976, việc xây nhà máy mì chính làm lộ ra một khu mộ táng rộng, buộc Viện Khảo cổ học Việt Nam cùng Sở Văn hóa – Thông tin Phú Thọ (khi đó là Vĩnh Phú) phải khai quật khẩn cấp. Báo Nhân Dân tóm tắt rằng có ba đợt khai quật, vào các năm 1976, 1977 và 2005^[1][2].

Quy mô, mộ táng và hiện vật

Theo Báo Nhân Dân năm 2007, khu di tích dài hơn 1.000 m, rộng khoảng 300 m, đã tìm thấy 336 ngôi mộ, trong đó 328 mộ thuộc văn hóa Đông Sơn, ngoài ra còn dấu vết cư trú của cư dân Đông Sơn^[1]. Con số này không trùng với các nguồn khác: Trịnh Sinh ghi các đợt 1976 – 1977 tìm được 314 mộ^[3], còn Wikipedia tiếng Anh, dựa vào Charles Higham (1996), ghi 309 mộ và lưu ý rằng không có bản vẽ mặt bằng nghĩa địa cũng như danh sách mộ kèm đồ tùy táng^[5]. Nhiều mộ nằm theo hướng tây bắc và đông bắc; ở một số huyệt có đinh đồng chữ U, cho thấy ván quan tài được đóng ghép trước khi chôn^[1].

Đồ tùy táng chủ yếu bằng đồng: rìu, thuổng, giáo, dao găm, âu, thạp, chuông, trống đồng, khóa thắt lưng. Ngoài ra có đồ đá (khuyên tai, hạt chuỗi, khuy áo, khuôn đúc rìu) và đồ gốm (vò, nồi, bình, bát)^[1][2]. Theo thống kê của Higham mà Wikipedia dẫn lại, có 62 mũi giáo, 36 rìu, 6 dao găm, 4 thạp, 4 âu, 6 chuông, chỉ một trống đồng thu nhỏ và khoảng 20 đồ gốm; không tìm thấy sắt. Khu mộ phía tây giàu hơn hẳn khu phía đông (chiếm 85,8% lượng đồng), và một ngôi mộ có khuôn đúc cùng nhiều đồ đồng được suy đoán là của một thợ đúc đồng chuyên nghiệp^[5]. Báo Nhân Dân chỉ ghi chung "trống đồng" trong danh sách đồ đồng mà không nêu kích thước hay số lượng, nên chưa thể đối chiếu với chiếc trống thu nhỏ trong thống kê của Higham^[1].

Đợt khai quật năm 2005

Đợt này do Bảo tàng Phú Thọ phối hợp Viện Khảo cổ học thực hiện trong hai tháng cuối năm 2005, mở 24 hố khai quật và thám sát, theo bài của Trịnh Sinh^[3]. Hố 20 (87 m²) có 10 mộ đất thời kim khí, đồ tùy táng chỉ là gốm Đông Sơn. Hố 21 (39 m²) có 10 mộ, gồm 7 mộ kim khí và 3 mộ thời phong kiến có sành sứ, trong đó có bát đĩa trôn nâu đặc trưng của gốm thời Trần. Một vườn bạch đàn có thêm 2 mộ kim khí cùng đinh đồng đóng quan tài. Ở khu nhà dân phía tây gò còn một ngôi mộ gạch lớn thời Bắc thuộc, có thể thuộc loại "mộ đạo" xây bằng gạch ô trám lồng; phần lớn mộ nằm dưới đất nhà dân nên chưa khai quật tiếp^[3]. Số mộ ghi trong bài không khớp hoàn toàn giữa các đoạn, nên chỉ nên xem là ước chừng.

Trịnh Sinh xếp các mộ kim khí vào văn hóa Đông Sơn, từ nửa cuối thế kỷ IV đến nửa cuối thế kỷ II trước Công nguyên, mộ gạch vào khoảng đầu Công nguyên, mộ phong kiến vào thời Trần hoặc Hậu Lê. Từ đó ông kết luận Làng Cả là một trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa tồn tại liên tục qua thời các vua Hùng, Bắc thuộc và thời tự chủ^[3].

Niên đại và cách đánh giá

Báo Nhân Dân và bài của Bảo tàng Lịch sử quốc gia đặt các ngôi mộ vào khoảng thế kỷ IV – II trước Công nguyên, còn các lớp cư trú sớm hơn, khoảng thế kỷ V – IV trước Công nguyên^[1][2]. Theo Wikipedia (dẫn Higham), chỉ có một mẫu gỗ quan tài được định tuổi bằng carbon, cho khoảng 382 – 195 trước Công nguyên, tức giai đoạn 2 của văn hóa Đông Sơn; vì chỉ một mẫu nên độ tin cậy còn hạn chế^[5].

GS Hoàng Xuân Chinh của Viện Khảo cổ học cho rằng Làng Cả từng là nơi cư trú trước khi thành nghĩa địa và là di tích quý nhất của văn hóa Đông Sơn, có thể sánh với chính di tích Đông Sơn ở Thanh Hóa^[1][2]. Tác giả Nguyễn Đức Giảng, trong sách Kinh đô Văn Lang (1996) mà Báo Nhân Dân dẫn lại, gọi đây là một trong những trung tâm quần cư lớn của thời kỳ dựng nước đầu tiên^[1]. Báo Nhân Dân còn đi xa hơn khi kết luận Làng Cả là trung tâm kinh tế, chính trị, văn hóa quan trọng nhất thời các vua Hùng, viện dẫn cả Đại Việt sử ký toàn thư (kinh đô Phong Châu), Đại Nam nhất thống chí (nền thành cũ sau chùa Hoa Long) và truyền thuyết về kinh đô của Kinh Dương Vương^[1]. Đây là cách diễn giải gắn khảo cổ với truyền thống sử học; các nguồn đã đọc không nêu hiện vật nào xác định trực tiếp vị trí kinh đô Văn Lang.

Xếp hạng và bảo tồn

Di tích khảo cổ Làng Cả được xếp hạng di tích quốc gia theo Quyết định số 68/2006/QĐ-BVHTT ngày 22/8/2006 của Bộ Văn hóa – Thông tin, và UBND tỉnh Phú Thọ phê duyệt quy hoạch chi tiết bằng Quyết định số 592/QĐ-UBND ngày 19/3/2007^[2]. Tuy vậy việc bảo vệ gặp nhiều khó khăn. Trịnh Sinh cảnh báo năm 2006 rằng việc giải phóng mặt bằng mở rộng nhà máy mì chính Miwon đã phá hủy nhiều di tích, và nhắc việc thám sát năm 1977 từng thấy tầng văn hóa dày 60 cm ngay trong khuôn viên nhà máy^[3]. Bài của Lâm Sơn năm 2010 mô tả khu trung tâm đầy cỏ dại và rừng keo, đường vào là đường đất, cổng chào đã gỉ. Bài nói có ý kiến cho rằng một phần đất di tích bị công ty lấy làm hồ chứa nước thải nhưng không xác nhận điều đó; Phó chủ tịch UBND tỉnh giải thích việc chậm trễ là do phải điều chỉnh quy hoạch theo Luật Di sản văn hóa sửa đổi^[4]. Các nguồn này viết trong khoảng 2006 – 2010; hiện trạng gần đây chưa được xác nhận.