Dân tộc Bố Y

Tên gọi và nguồn gốc

Bố Y là tên tự gọi của cộng đồng này; các tên gọi khác được ghi nhận là Chủng Chá, Trọng Gia^[1][2]. Người Bố Y gồm hai nhóm địa phương là Bố Y (tự gọi Pu Y) và Tu Dí^[1][2]. Theo Cổng thông tin của Bộ Dân tộc và Tôn giáo, họ di cư từ Trung Quốc sang Việt Nam cách đây khoảng 150 năm^[1].

Địa bàn cư trú

Người Bố Y có 3.232 người theo điều tra năm 2019, là một trong 16 dân tộc rất ít người ở Việt Nam^[1][2]. Họ cư trú ở huyện Quản Bạ (Hà Giang cũ, nay thuộc tỉnh Tuyên Quang) và huyện Mường Khương (Lào Cai)^[1]. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ghi nhóm Bố Y ở Hà Giang cũ, còn nhóm Tu Dí ở Mường Khương, tỉnh Lào Cai^[2]. Báo Lào Cai cho biết ở Mường Khương, họ sống tập trung ở thị trấn và các xã Thanh Bình, Nậm Chảy, Tung Chung Phố, trong đó có thôn Lao Hầu và thôn Lao Chải^[3]. Ở Quản Bạ, chú thích ảnh của Bảo tàng nêu xã Quyết Tiến^[2].

Ngôn ngữ và chữ viết

Nhóm Bố Y nói ngôn ngữ Tày - Thái thuộc ngữ hệ Thái - Ka Đai, còn nhóm Tu Dí nói tiếng Hán, thuộc ngữ hệ Hán - Tạng^[1]. Trước đây một số người dùng chữ Hán để ghi gia phả, viết văn cúng và lập lá số^[1].

Kinh tế truyền thống

Người Bố Y vốn giỏi làm ruộng nước. Khi đến Việt Nam và cư trú ở vùng cao, họ chủ yếu canh tác nương rẫy, lấy ngô làm cây lương thực chính. Mỗi gia đình thường có vườn rau nhỏ, chăn nuôi gia súc, gia cầm và nuôi cá ruộng. Nhiều nghề thủ công được duy trì: dệt, rèn, làm gốm, đục đá, chạm bạc, đan lát, làm đồ gỗ^[1]. Món ăn tiêu biểu là mèn mén, làm từ ngô xay nhỏ, luộc sơ rồi đồ chín^[1].

Theo Bảo tàng, do rừng được giao cho hộ gia đình nên canh tác chuyển sang thâm canh, xen canh. Ở Mường Khương, ngoài lúa, ngô, sắn còn có ớt, chè, thuốc lá, mía, đậu tương; gà được thả rông và dùng trong lễ cúng. Bên cạnh nghề nấu rượu ngô là các hoạt động mới như buôn bán và làm thuê^[2].

Nhà ở

Nhà truyền thống là nhà đất, tường đất trình, hai mái ba gian, lợp gianh, gỗ hoặc ngói. Trên quá giang có gác sàn để chứa lương thực và làm chỗ ngủ cho con trai chưa lập gia đình. Làng bản đã định cư từ nhiều đời, nhiều công trình kiên cố, có mái ngói âm dương hoặc ngói gỗ trên nhà trình tường^[1]. Theo Bảo tàng, nhà truyền thống hiện còn rất ít và đã được thay bằng nhà gạch như người Kinh^[2].

Trang phục

Xưa, phụ nữ Bố Y mặc váy xòe giống phụ nữ Mông; hoa văn được tạo bằng cách bôi sáp ong lên vải trước khi nhuộm chàm. Họ mặc áo ngắn năm thân, ống tay rời, có yếm dài che ngực và bụng, đeo trang sức bạc như dây chuyền, vòng tay, khuyên tai; tóc búi lên đỉnh đầu, đội khăn chàm thêu hoa bằng chỉ màu^[1]. Nam giới mặc áo cánh ngắn tứ thân cổ viền và quần nhuộm chàm bằng vải tự dệt^[2].

Ngày nay phụ nữ thường mặc giống người Nùng cùng địa phương; phụ nữ Tu Dí ăn mặc theo kiểu người Hán nhưng áo vẫn có ống tay rời. Nghề dệt, nhuộm và may mặc truyền thống đang dần mai một^[1].

Tổ chức xã hội và gia đình

Xã hội Bố Y xưa phân hóa giai cấp rõ rệt; tầng lớp trên gồm trưởng bản (pin thàu) và người giúp việc (xéo phải)^[1]. Gia đình theo chế độ phụ hệ, đàn ông quyết định các việc lớn như hôn nhân, dựng nhà, ma chay, cúng bái. Trước đây có ba đến bốn thế hệ chung sống, nay các cặp vợ chồng trẻ thường ở riêng, phụ nữ bình đẳng hơn và tham gia nhiều hơn vào cộng đồng. Hiện nay thôn vận hành theo hệ thống chính trị cơ sở, nhưng thầy cúng và người già có uy tín vẫn được coi trọng^[2].

Xưa sản phụ đẻ ngồi, nhau chôn dưới gầm giường. Sau ba ngày, gia đình cúng mụ và đặt tên tục, đến hai, ba tuổi mới đặt tên chính thức; trẻ hay ốm đau thì tìm bố nuôi để vía có chỗ nương tựa^[1].

Cưới xin gồm ba bước. Trước hết là xem tuổi: nhà trai cử hai bà mối xin lá số của cô gái, nhà gái tặng 10 quả trứng gà nhuộm đỏ để tỏ thiện chí; nếu hợp tuổi, hai ông mối sang trả lá số và hỏi giá ăn hỏi. Sau lễ ăn hỏi, hôn nhân coi như đã được định đoạt. Trong lễ cưới, nhà trai đưa sính lễ gồm thực phẩm và một bộ trang phục nữ; chàng rể không đi đón dâu, cô dâu cưỡi ngựa do em gái chồng dắt, mang theo một cái kéo và một con gà mái nhỏ, đến giữa đường thì thả gà vào rừng^[1].

Tang lễ thể hiện tình cảm của người sống và đưa hồn người chết về quê cũ. Trước khi đưa đám bắn bốn phát súng; khi khiêng quan tài, chân người chết đi trước, trên đường ra huyệt đoàn nghỉ ba lần nếu vợ hoặc chồng còn sống, bốn lần nếu đã mất. Tang quyến để tang ba năm, trong thời gian đó con trai không uống rượu, con gái không đeo trang sức, con cái không lấy vợ, lấy chồng^[1].

Tín ngưỡng, lễ hội

Trên bàn thờ của người Bố Y đặt ba bát hương thờ Trời, Táo quân và tổ tiên; dưới gầm bàn thờ có một bát hương thờ Thổ địa. Nếu bố mẹ vợ qua đời mà không có người thờ, con rể lập bàn thờ nhỏ cạnh cửa để thờ cúng^[1]. Bảo tàng tóm tắt tín ngưỡng của họ là vạn vật hữu linh, thờ tổ tiên, thần Nông và thần Cửa^[2].

Họ tính ngày tháng theo âm lịch. Các tết trong năm gồm Nguyên đán, Rằm tháng Giêng, 30 tháng Giêng, Hàn thực, Đoan ngọ, mùng 6 tháng 6, Rằm tháng 7 và Tết Cơm mới. Tết Cơm mới tổ chức vào tháng 8 hoặc tháng 9 âm lịch, với bánh chưng, bánh chay và xôi nhuộm màu^[1]. Dịp hội hè, họ chơi đánh đu, cờ tướng, đánh quay, đánh khăng^[1]; Bảo tàng còn ghi tung còn và đánh yến^[2].

Văn học, nghệ thuật dân gian

Nhóm Tu Dí thường hát đối đáp vào phiên chợ xuân hoặc ngay tại nhà, lời ca bằng tiếng Hán, có kèn lá đệm theo^[1]. Dân ca Bố Y được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm 2018. Ở thôn Lao Hầu có nghệ nhân truyền dạy các làn điệu cổ như hát hoa, hát với cô tiên, hát cảm tạ trâu thần và hát giao duyên 12 tháng; thôn Lao Chải có câu lạc bộ dân ca gần 20 thành viên, và ở huyện Mường Khương duy trì ba đội văn nghệ Bố Y^[3]. Đội văn nghệ thôn Lao Hầu tập luyện dân vũ lúc nông nhàn, dịp lễ Tết và mùa hội, với các điệu như "Trồng hoa hái hoa", "Sàng sàng sẩy sẩy", "Mừng mùa mới"^[4].