Dân tộc Chu Ru

Tên gọi và nguồn gốc

Người Chu Ru còn được gọi là Chơ Ru, Kru^[1]; theo Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, dân tộc này có 23.242 người (năm 2019)^[2]. Bảo tàng xếp Chu Ru vào nhóm ngôn ngữ Nam Đảo, cùng Gia Rai, Ê Đê và Ra Glai; các dân tộc này sống chủ yếu ở Tây Nguyên và miền núi từ Phú Yên đến Bình Thuận, liền kề địa bàn người Chăm, tạo thành một vùng văn hóa Nam Đảo ở Đông Dương và còn giữ truyền thống mẫu hệ^[3].

Theo Cổng thông tin của Bộ Dân tộc và Tôn giáo, tổ tiên người Chu Ru có thể thuộc cộng đồng Chăm; sau đó một nhóm lên miền núi sinh sống biệt lập và dần hình thành dân tộc Chu Ru^[1].

Địa bàn cư trú

Người Chu Ru sống chủ yếu ở tỉnh Lâm Đồng^[2]. Theo bdttg, họ cư trú ở huyện Đơn Dương, một số ở huyện Đức Trọng và Di Linh; ngoài ra có khoảng vài nghìn người ở vùng Ninh Thuận cũ, nay thuộc tỉnh Khánh Hòa^[1]. Một bài báo năm 2021 ước tính khoảng 17.000 người Chu Ru ở Lâm Đồng, tập trung ở xã Tu Tra (huyện Đơn Dương), một số xã thuộc huyện Đức Trọng và rải rác ở huyện Di Linh^[4]. Tên huyện, xã trong bài theo cách ghi của các nguồn.

Họ cư trú theo đơn vị làng (plei); các gia đình thân thuộc thường dựng nhà gần nhau^[1].

Ngôn ngữ và chữ viết

Tiếng Chu Ru thuộc nhóm Malayô - Polynêxia (ngữ hệ Nam Đảo) và gần với tiếng Chăm; một bộ phận sống gần người Cơ Ho nên nói tiếng Cơ Ho, thuộc nhóm Môn - Khơ Me. Người Chu Ru không có chữ viết, kiến thức và thông tin được truyền miệng^[1].

Kinh tế truyền thống

Người Chu Ru định cư, định canh theo truyền thống nông nghiệp lâu đời. Họ làm hai loại ruộng là ruộng sình và ruộng khô, đặc biệt coi trọng thủy lợi với mương, phai, đê, đập; ngoài ra còn làm vườn trên rẫy và quanh nhà, chăn nuôi gia súc, gia cầm. Săn bắn, hái lượm và đánh cá diễn ra thường xuyên; nghề thủ công gia đình phổ biến là đan lát và làm gốm thô^[1][2]. Theo VnBusiness, đàn ông đan gùi, nơm, phụ nữ đan nia, sàng gạo và túi đựng cơm; một số làng còn làm nhẫn bạc để dùng và trao đổi^[4]. Gùi nan đeo trên lưng là phương tiện vận chuyển phổ biến nhất^[1].

Lương thực chính là gạo tẻ nấu trong nồi đất nung; lương thực phụ là ngô, khoai, sắn. Thức ăn có măng rừng, rau đậu, cá suối và thịt thú rừng; đồ uống có rượu cần và rượu cất, nam nữ đều hút thuốc lá sợi bằng tẩu^[1]. Món canh rau trộn gạo gọi là pàj, còn da trâu bò muối là món quý chỉ có trong lễ ăn trâu^[4].

Nhà ở

Nhà truyền thống là nhà sàn làm từ tre, gỗ, bương, mai, lợp cỏ tranh^[1]. Gầm sàn thường chứa củi; mỗi gia đình có nhà trên để ở và nhà dưới làm bếp, nối với nhau bằng cầu thang gọi là lơnhan^[4]. Việc dựng nhà mới được coi trọng: gia đình và cả làng cùng giúp, khi khánh thành gia chủ mở tiệc mặn cúng thần linh và chia vui với họ hàng, làng xóm^[1].

Trang phục

Nghề dệt không phát triển nên váy, áo, khố, chăn, địu của người Chu Ru phần lớn được đổi từ các dân tộc láng giềng như Chăm, Cơ Ho, Ra Glai, Mạ. Trang phục nữ truyền thống gồm váy và tấm choàng để hở một bên vai, hầu hết do người Cơ Ho làm. Trang phục nam gồm quần trắng, áo dài đen và khăn trắng, chủ yếu mặc khi cưới hỏi, lễ hội và đám tang, phần lớn mua từ người Chăm^[1]. Một cán bộ văn hóa huyện Đơn Dương nhận xét trong bài của VnBusiness rằng màu trắng đến từ người Chăm, màu đen và nâu từ người Cơ Ho, còn hoa văn váy chịu ảnh hưởng của người Cơ Ho^[4].

Tổ chức xã hội và gia đình

Gia đình người Chu Ru theo chế độ mẫu hệ: con theo họ mẹ, người phụ nữ được tôn vinh, là người thừa kế dòng họ mẹ và là chủ nhân ngôi nhà^[1][2]. Trong bộ máy tự quản của làng, nam giới đảm nhiệm vai trò chính, song nhiều quyết định thực tế phản ánh ý kiến của người vợ, chủ nhà theo tục cưới chồng. Xã hội có phân hóa giàu nghèo nhưng không xảy ra xung đột giữa các tầng lớp trong làng^[1][2].

Trong quan hệ tình cảm, người phụ nữ giữ vai trò chủ động; việc "hỏi chồng", "cưới chồng" được thể hiện qua việc trao nhẫn và chuỗi hạt cườm cho chàng trai. Sau lễ cưới, cô dâu ở nhà chồng nửa tháng rồi chờ lễ đón rể, và đôi vợ chồng cư trú bên nhà gái^[1]. Người chết được chôn theo tục thổ táng ở nghĩa địa chung của làng; trước đây tang lễ thường lớn, có hiến sinh trâu bò^[1]. VnBusiness cho biết hiện nay nghi lễ cưới hỏi và tang ma gần giống phong tục người Kinh^[4].

Tín ngưỡng, lễ hội

Lễ tết của người Chu Ru theo âm lịch và gắn với chu kỳ canh tác ruộng nước: cúng thần đập nước, thần mương nước, thần lúa khi gieo hạt, mừng lúa mới và cúng sau thu hoạch^[1][2]. Lễ cúng thần Bơnung vào tháng Hai âm lịch, khi dân làng hiến sinh dê, là nghi lễ đáng chú ý^[1][2]; VnBusiness viết về lễ cúng thần đập nước tên là Bơ mung, được coi là quan trọng nhất, thường diễn ra khoảng tháng Hai âm lịch, dân làng cúng dê còn chủ làng cúng trâu hoặc bò^[4]. Lễ cúng Yang Wer diễn ra ở một cây đại thụ gần làng, nơi được coi là chỗ ngự của thần linh; dưới gốc cây, người dân đặt hình nộm thú rừng bằng gỗ hoặc củ chuối^[1].

Theo VnBusiness, người Chu Ru theo tín ngưỡng đa thần, trong đó Yàng giữ vị trí tối cao như Yàng Lơ hú (thần đất), Yàng Kơh (thần dốc), Yàng Chơk (thần núi), đồng thời thờ cúng tổ tiên; lễ cúng tổ tiên không có ngày cố định và được tổ chức ngoài nghĩa địa tùy điều kiện kinh tế của gia đình. Bài báo cũng ghi nhận nhiều nghi lễ đã mai một khi các tôn giáo khác phát triển trong vùng^[4].

Văn học, nghệ thuật dân gian

Ca dao, tục ngữ Chu Ru phong phú, đề cao vai trò người phụ nữ và chế độ mẫu hệ^[1]. VnBusiness kể thêm câu đố và truyện cổ tích (t'rơ can)^[4]. Nhạc cụ tiêu biểu gồm trống, kèn, chiêng cùng r'tông, kwao và terlia; trong lễ hội, nhạc cổ truyền thường đi kèm điệu múa tamga nổi tiếng^[1]. Bài của VnBusiness ghi tên nhạc cụ là kèn (rơkel), đồng la (săl), r'tông, kwao, tenia và nhắc điệu múa cộng đồng Tam - nha, cùng nghệ nhân Touneh Ma Bio (xã Lạc Xuân, Đơn Dương) gần 20 năm bảo tồn, truyền dạy dân ca, điệu múa và nhạc cụ^[4].

Trẻ em Chu Ru chơi đánh cù, thả diều bướm và diều sáo, kéo co, đi cà kheo, đuổi bắt^[1].