Dân tộc Co

Tên gọi và nguồn gốc

Người Co có tên tự gọi là Cor hoặc Col; trong tài liệu còn gặp các tên gọi khác là Cua, Trầu^[1]. Theo Cổng thông tin của Bộ Dân tộc và Tôn giáo, cuộc Điều tra 53 dân tộc thiểu số ngày 01/4/2019 ghi nhận 40.442 người Co^[1]; Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam nêu con số khoảng 34.000 người theo số liệu năm 2009^[2]. Cả hai nguồn đều cho biết tổ tiên người Co đã sinh sống lâu đời ở vùng rừng núi tây bắc Quảng Ngãi và tây nam Quảng Nam, và đây cũng là địa bàn cư trú hiện nay^[1][2].

Địa bàn cư trú

Người Co tập trung chủ yếu ở các huyện miền núi Trà Bồng (Quảng Ngãi) và Trà My, thuộc vùng Quảng Nam cũ (nay thuộc Thành phố Đà Nẵng)^[1][2]. Làng là đơn vị cư trú ổn định, mỗi làng có một già làng được cộng đồng kính trọng^[1].

Ngôn ngữ và chữ viết

Tiếng Co thuộc nhóm Môn - Khơ Me của ngữ hệ Nam Á, gần với tiếng Hrê, Xơ Đăng và Ba Na ở bắc Tây Nguyên^[1][2]. Một bộ chữ dựa trên chữ Latinh đã ra đời trước năm 1975 nhưng hiện không còn phổ biến^[1].

Kinh tế truyền thống

Kinh tế rẫy là nguồn sống chính. Người Co canh tác theo lối phát rừng, đốt rẫy, chọc lỗ tra hạt; lúa rẫy là lương thực chủ yếu, bên cạnh ngô và sắn^[1][2]. Cây quế (quế Quảng, gắn với Trà My và Trà Bồng) cùng cây trầu không nổi tiếng từ lâu; quế là nguồn thu lớn và là tài sản quan trọng của mỗi gia đình^[1][2]. Hình thức trao đổi vật đổi vật từng được ưa chuộng^[1].

Hái lượm và săn bắt đóng vai trò đáng kể. Trâu, lợn, gà chủ yếu nuôi để cúng tế, và hầu như nhà nào cũng nuôi chó^[1]. Nghề dệt và rèn không phát triển, người Co mua vải từ người Xơ Đăng và người Việt, nhưng đồ đan rất phong phú và đẹp; gùi tự đan, đeo sau lưng bằng hai quai qua vai, rất hợp với địa hình dốc, rừng núi và suối^[1][2]. Bữa ăn thường có cơm gạo tẻ, muối ớt, rau rừng, thịt và cá; thức uống truyền thống là nước lã và rượu cần^[1].

Nhà ở

Nhà truyền thống là nhà sàn dài, cửa mở ở hai đầu hồi, chia làm ba phần: lối đi ở giữa, một bên là các buồng riêng của từng gia đình, bên kia là không gian sinh hoạt chung^[1]. Trước kia cả làng có thể chỉ gồm vài ngôi nhà rất dài, có nhà dài hàng trăm mét, có rào chắn và vũ khí phòng vệ^[1][2]. Vài chục năm gần đây, nhiều gia đình tách ra ở nhà riêng, nhà trệt theo kiểu người Việt xứ Quảng^[1][2].

Trang phục

Phần lớn y phục được mua từ người Xơ Đăng và người Việt^[1]. Theo truyền thống, nam đóng khố, ở trần; nữ quấn váy, mặc áo cộc tay và khoác tấm vải choàng khi trời lạnh^[1]. Người Co ưa đeo nhiều chuỗi cườm và các loại trang sức khác, dù ngày nay trang sức cườm đã hiếm thấy^[1][2]. Trong múa cà đáo, phụ nữ mặc trang phục cổ truyền nhiều màu, trang trí cườm ở trán, vai và hông^[4].

Tổ chức xã hội và gia đình

Mỗi gia đình có đất rẫy riêng nhưng tính cộng đồng trong làng rất cao. Xã hội đã có phân hóa giàu nghèo, song chưa có nô lệ gia đình hay cho vay nặng lãi^[1]. Tục ở rể phổ biến; còn có tục nối vợ, nối chồng trong một số trường hợp và quy định cấm kết hôn giữa họ hàng gần. Đám cưới giản dị, chủ yếu là dịp uống rượu, chung vui^[1].

Người mất được chôn trong quan tài độc mộc đẽo từ thân cây, tại bãi mộ của làng gần nơi ở. Gia đình "chia của" cho người đã khuất, gồm đồ dùng, tư trang, cả ché và chiêng; ngày nay mộ được rào kín, che chiếu, có cột treo vải đen và chiếc gùi tượng trưng cho phần của người mất^[1].

Tín ngưỡng, lễ hội

Người Co coi các đỉnh núi cao là núi Ông, núi Bà, nơi có thần trú ngụ, và tin vào hệ thống thần, ma rất đa dạng: ma người chết, ma quế, ma cây đa, ma nước, thần bếp lửa^[1]. Theo Bảo tàng Dân tộc học, họ tin vào nhiều thần linh như kơi (ông), mah (bà) và các siêu linh khác, rất coi trọng việc cúng bái^[2]. Người Co dùng lịch tương đương âm lịch nhưng chỉ có mười tháng, sau đó là thời gian nghỉ ngơi sau vụ canh tác, và chú trọng xem ngày tốt xấu^[1].

Lễ đâm (hiến sinh) trâu tế thần là lễ lớn nhất, đồng thời là ngày hội lớn của làng^[1][2]. Một dịp sinh hoạt sôi nổi khác là Tết kết thúc vụ lúa rẫy, tức Tết Ngã rạ (còn gọi là Sa ní), tổ chức vào cuối tháng 10 và đầu tháng 11 âm lịch. Tên gọi xuất phát từ việc sau khi gặt, rạ ngoài ruộng đã ngã xuống; lễ còn có tên khác là ăn kết hoặc lễ lúa lên chòi. Đây là dịp tổng kết một mùa lúa, tạ ơn thần linh và để dân làng gặp gỡ sau thời gian lao động vất vả^[4]. Tết Ngã rạ và nghệ thuật trình diễn dân gian cà đáo của người Co ở huyện Trà Bồng, tỉnh Quảng Ngãi đã được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo quyết định của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ký ngày 03/6/2025; lễ công bố diễn ra tại Trà Bồng ngày 19/6/2025^[3][4].

Văn học, nghệ thuật dân gian

Người Co yêu âm nhạc; nhạc cụ phổ biến nhất là bộ chiêng ba chiếc đi cùng trống, ngoài ra có đàn nhị và những nhạc cụ làm từ vỏ bầu, ống tre, nứa^[1][2]. Dân ca Xru (Klu) và Agiới được lưu truyền rộng rãi; kho truyện cổ gồm huyền thoại, truyền thuyết và truyện ngụ ngôn^[1].

Cà đáo là điệu múa truyền thống do phụ nữ trình diễn theo vòng tròn với tiếng chiêng, trống; có hai dòng, cà đáo đường nước (vùng thấp) chậm rãi và cà đáo vùng cao nhịp nhanh, dồn dập^[4]. Báo chí gọi cà đáo là biểu tượng của niềm vui và sự đoàn kết cộng đồng, như "linh hồn" của các dịp lễ hội lớn^[3]. Nghệ thuật trang trí của người Co tập trung ở cây cột lễ và chiếc "gu" trong lễ hội đâm trâu^[1].