Dân tộc Ngái

Tên gọi và nguồn gốc

Người Ngái tự gọi là Sán Ngải, theo Báo Nhân Dân nghĩa là "người ở rừng"; họ cũng tự coi mình là cư dân bản địa lâu đời ở Việt Nam^[1][3]. Các tên gọi khác gồm Ngái Hắc Cá, Ngái Lầu Mần, Hẹ, Sín (Xín), Đản, Lê và Xuyến^[1]; theo Báo Nhân Dân, cộng đồng gồm các nhóm Sín, Lê và Hắc Cá (còn gọi là Khách Gia)^[3]. Cổng thông tin của Bộ Dân tộc và Tôn giáo cho biết người Ngái có nhiều nguồn gốc khác nhau và di cư đến Việt Nam qua nhiều đợt trong thời Trung và Cận đại^[1]. Báo Nhân Dân, dựa vào sách của Ủy ban Dân tộc, nêu tổ tiên gốc ở Ngũ Động, huyện Phòng Thành, tỉnh Quảng Đông (Trung Quốc), và một bộ phận di cư sang Việt Nam sau khi cuộc khởi nghĩa Thái Bình Thiên Quốc (1849 - 1863) thất bại^[3].

Theo cuộc điều tra năm 2019, người Ngái có 1.649 người^[1][2][3]; Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam lưu ý một số nghiên cứu gần đây cho rằng số người trên thực tế có thể lên tới hàng chục nghìn^[2].

Địa bàn cư trú

Người Ngái sống phân tán. Theo Bộ Dân tộc và Tôn giáo, họ có mặt ở vùng Bắc Giang cũ (nay thuộc Bắc Ninh), Cao Bằng, Lạng Sơn và Quảng Ninh^[1]. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam kể thêm các tỉnh miền núi phía Bắc như Thái Nguyên, vùng Bắc Kạn cũ (nay thuộc Thái Nguyên) và Tuyên Quang; vùng duyên hải và Tây Nguyên như Đồng Nai, Đắk Lắk, vùng Bình Thuận cũ (nay thuộc Lâm Đồng); và Thành phố Hồ Chí Minh^[2]. Báo Nhân Dân cho biết họ tập trung chủ yếu ở các vùng Quảng Hà, Tiên Yên, Móng Cái của Quảng Ninh^[3]. Người Ngái thường sống thành các cộng đồng nhỏ, xen kẽ với các dân tộc khác^[2].

Ngôn ngữ và chữ viết

Tiếng Ngái thuộc nhóm ngôn ngữ Hán^[1][2]. Người Ngái nói nhiều thổ ngữ của tiếng Hán phương Nam. Trước đây ít người biết chữ; ngày nay đa số trẻ em đến tuổi đi học biết chữ quốc ngữ và tiếng phổ thông^[1][3].

Kinh tế truyền thống

Cư dân nội địa chủ yếu trồng lúa nước, ngoài ra trồng ngô, khoai, sắn và chăn nuôi; cư dân ven biển và hải đảo chủ yếu đánh cá^[1]. Theo Báo Nhân Dân, lúa tẻ chiếm khoảng hai phần ba diện tích ruộng của hộ; trâu được nuôi để kéo cày và lấy phân, lợn và gia cầm gần như hộ nào cũng nuôi^[3]. Thủ công nghiệp như làm mành trúc, dệt chiếu, mộc, nề, rèn, làm gạch ngói và nung vôi giữ vai trò đáng kể^[1]; ngoài ra còn làm đường mật, kẹo, miến và đan lát^[3]. Người Ngái sống ở vùng thấp, gần chợ nên sớm tham gia buôn bán, có người buôn đường dài các sản phẩm như mật ong, đường phên, mật mía, thuốc Nam^[2][3]. Bảo tàng cho biết ở Thành phố Hồ Chí Minh, nghề làm giày dép phát triển mạnh^[2].

Họ ăn ba bữa mỗi ngày, thích ăn cháo và dùng nhiều loại rau lá, ưa tỏi, ớt và gừng^[1].

Nhà ở

Người Ngái sống trong nhà đất với nhiều kiểu kiến trúc và chất liệu lợp mái; cư dân ven biển và hải đảo thường sống ngay trên thuyền^[1]. Theo Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, nhà truyền thống là nhà đất kiểu trình tường ba gian hai chái, lợp ngói máng (ngói âm dương) tự làm. Trước năm 1979, ở vùng Đầm Hà - Hà Cối (Quảng Ninh) phổ biến nhà đất kiểu chữ khẩu, kín bốn mặt, có sân giữa và cửa sổ nhỏ đặt cao. Ngày nay nhà cấp bốn, nhà mái bằng hoặc nhà tầng kiên cố có tường bao là phổ biến^[2].

Người Ngái quan niệm nhà là nơi ở của người sống, đồng thời là nơi linh hồn tổ tiên và thần bảo hộ hiện diện. Dịp năm mới, cửa và đồ vật trong nhà được dán giấy đỏ viết chữ cầu an khang, thịnh vượng^[2].

Trang phục

Y phục thường không thêu thùa. Nam mặc quần kiểu lá tọa và áo có hai hoặc ba túi; nữ mặc áo năm thân dài quá mông, cài khuy vải bên nách phải và thích tết tóc cuốn quanh đầu. Ở vùng trung du, trang phục đã thay đổi nhiều, nhưng phụ nữ vẫn giữ kiểu áo cổ cao, xẻ nách truyền thống^[1][2][3].

Tổ chức xã hội và gia đình

Gia đình người Ngái là gia đình nhỏ theo chế độ phụ quyền; người chồng quyết định các việc lớn, con trai được coi trọng, còn con gái không được chia tài sản^[2]. Quan hệ cộng đồng còn mạnh dù đã có phân hóa giàu nghèo; tộc trưởng của dòng họ lớn nhất có vai trò lớn trong việc giải quyết quan hệ làng xóm, và hệ thống tên đệm giúp phân biệt chi ngành^[1][2]. Ông cậu bên họ vợ có vai trò quan trọng trong quan hệ thân tộc; theo Bảo tàng, ông cậu là người đặt tên cho các cháu ngoại^[1][2].

Hôn nhân là một vợ một chồng; đám cưới gồm hai lễ là lễ thành hôn và lễ nhập phòng, sau cưới cô dâu về ở bên nhà chồng, chỉ trong trường hợp đặc biệt như nhà gái không có con trai mới có hiện tượng ở rể^[1][3]. Trước đây hôn nhân nội tộc được đề cao, ngày nay hôn nhân khác tộc phổ biến hơn^[2].

Người Ngái quan niệm chết là linh hồn chuyển sang thế giới khác nên thường chôn theo đồ tùy táng; tang lễ gồm báo tang, nhập quan, chôn cất và mở mả^[1][3]. Sau khi mai táng, gia đình cúng vào các mốc 21, 35, 42, 49, 63 và 70 ngày, làm lễ đoạn tang sau ba năm; có tục cải táng, hài cốt được đựng trong bình gốm hình chum, khác với người Hán vốn chỉ chôn cất một lần^[2].

Tín ngưỡng, lễ hội

Người Ngái tin con người có hai phần là thể xác và linh hồn, tin vào thần thánh và linh hồn người đã khuất. Họ thờ tổ tiên, thần, Phật, ma rừng và vong hồn thập loại chúng sinh, mỗi đối tượng có nghi thức và lễ vật riêng; đã có một lớp người chuyên hành nghề tôn giáo^[1][3].

Tết Nguyên đán vào đầu năm mới là lễ tết lớn. Các dịp khác gồm Hàn thực (mùng 3 tháng 3 âm lịch), Đoan ngọ (mùng 5 tháng 5), Vu lan (15 tháng 7) và Tết cơm mới (10 tháng 10)^[1][2]; theo Bảo tàng, đây vừa là dịp tưởng nhớ tổ tiên, cầu may, vừa là dịp gắn kết cộng đồng và truyền giá trị văn hóa^[2].

Văn học, nghệ thuật dân gian

Người Ngái có kho tàng văn nghệ dân gian phong phú gồm dân ca, dân vũ và đặc biệt là văn học truyền miệng, với nhiều truyền thuyết, truyện cổ tích, thành ngữ, tục ngữ^[1][3]. Hát giao duyên nam nữ (sường cô) từng là sinh hoạt phổ biến; múa sư tử, múa gậy và các trò chơi dân gian cũng góp phần làm phong phú đời sống văn hóa^[2]. Trẻ em thích chơi cù, khăng, đuổi bắt, đánh cầu lông gà, đá cầu chinh^[1].