Bia tiến sĩ Văn Miếu – Quốc Tử Giám (Di sản tư liệu thế giới)

Khái quát

Bia tiến sĩ ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám là bộ bia đá ghi tên những người đỗ tiến sĩ trong các kỳ thi do triều đình tổ chức thời Lê và Mạc. Theo báo Tuổi Trẻ, mỗi bia khắc một bài ký bằng chữ Hán, kể lịch sử khoa thi và đề danh người đỗ; hiện còn 82 bia tương ứng 82 khoa thi từ năm 1442 đến 1779. Tấm bia đầu tiên dựng năm 1484 dưới triều Lê Thánh Tông, ghi khoa thi năm 1442; tấm cuối dựng năm 1780 cho khoa thi 1779^[2].

Vì sao có bia

Hồ sơ trên trang của Ủy ban Ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương (MOWCAP) cho biết Nho giáo là hệ tư tưởng của nhà nước, nên triều đình mở các kỳ thi công khai để chọn người có học vấn và đức hạnh làm quan. Khoa thi tiến sĩ đầu tiên diễn ra năm 1442; người đỗ được dâng lên vua và rước về làng với nghi lễ long trọng, và để tôn vinh thêm, mỗi khoa thi được dựng một tấm bia ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám, ghi tên người đỗ cùng lời ca ngợi đức hạnh^[1]. Mục đích còn là khuyến khích quan dân rèn đức, luyện học theo lời dạy của Khổng Tử^[1].

Đặc điểm của bộ bia

Theo MOWCAP, ban đầu có 85 bia được dựng và 82 bia còn lại đến nay. Bia khác nhau về kích thước, kiểu dáng và hoa văn; bia lớn nhất cao 2,07 m, rộng 1,3 m, bia nhỏ nhất cao 1,1 m, rộng 0,7 m, phần lớn dày khoảng 0,25 m^[1]. Báo Tuổi Trẻ mô tả toàn bộ bia đều theo một dáng: bia dẹp, trán cong hình vòm, đặt trên lưng rùa to và chắc; phần trang trí đa dạng, cho thấy sự thay đổi của mỹ thuật Việt Nam từ thế kỷ XV đến XVIII^[2]. Bia vẫn nằm tại chỗ liên tục từ khi dựng, phần lớn họa tiết và chữ còn đọc được, và văn bia ghi rõ ngày dựng, người soạn lẫn người dựng bia^[2].

Nội dung văn bia

Giá trị lớn của bộ bia nằm ở các bài ký. Báo Tuổi Trẻ cho biết mỗi bài kể lịch sử khoa thi và nêu quan điểm của triều đại về giáo dục, dùng người tài và xây dựng đất nước. Bài ký khoa Nhâm Tuất (1442) do Thân Nhân Trung soạn có câu “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia”, và ý này được nhắc lại trên nhiều bia sau^[2]. Cũng theo bài báo, trong 1.304 tiến sĩ được khắc tên trên 82 bia có 225 người từng đi sứ sang Trung Quốc thời Minh và Thanh, nên bia là nguồn tư liệu về tiểu sử các sứ thần và quan hệ bang giao^[2]. Các nguồn khác nhau nêu số tiến sĩ chưa thống nhất; có tài liệu ghi 1.307 lượt người đỗ, nên con số cần xem lại.

Báo Chính phủ (bản tiếng Anh, 2010) tóm lược năm giá trị: tư liệu chính xác về các kỳ thi từ 1442 đến 1779; quan điểm của các triều đại về xây dựng, bảo vệ đất nước và phát triển giáo dục; chi tiết tiểu sử nhiều nhân vật; chữ Hán khắc trên bia như chứng cứ về sự phát triển của chữ Hán ở Việt Nam; và giá trị nghệ thuật của từng tấm bia^[3].

Ghi danh và việc khai thác giá trị

Theo báo Tuổi Trẻ, ngày 9/3/2010 tại Macao (Trung Quốc), phiên họp toàn thể của Ủy ban Ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương thuộc UNESCO công nhận hồ sơ bia đá các khoa thi tiến sĩ triều Lê và Mạc, và đây là di sản tư liệu thứ hai của Việt Nam sau Mộc bản triều Nguyễn^[2][3]. Trang MOWCAP ghi 82 bia được vào Danh mục khu vực năm 2010 và Danh mục quốc tế năm 2011^[1]. Do các nguồn dùng những cách diễn đạt khác nhau (“di sản tư liệu thế giới”, “Ký ức thế giới”), bài phân biệt rõ hai danh mục theo trang MOWCAP.

Đầu năm 2026, Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám khai mạc trưng bày “Sử đá lưu danh” nhân kỷ niệm 950 năm Quốc Tử Giám. Trưng bày dùng bản thác cổ kết hợp công nghệ trình chiếu để kể về việc dựng bia, các khoa thi, dòng họ và làng khoa bảng^[4].