Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông

Khái quát

Theo UNESCO, Công viên địa chất toàn cầu Đắk Nông nằm ở miền Nam Việt Nam, cách Thành phố Hồ Chí Minh khoảng 200 km về phía bắc. Các thành tạo địa chất cổ nhất ở đây có tuổi Jura sớm – giữa (200–163 triệu năm trước), nhưng chính hoạt động núi lửa trong 16,5 triệu năm gần đây đã định hình địa mạo đặc trưng của khu vực. Ngày chỉ định ghi là năm 2020, diện tích 476.000 ha và dân số 477.300 người^[1]. Báo Nhân Dân cho biết công viên được công nhận vào tháng 7/2020 và là công viên địa chất toàn cầu thứ ba của Việt Nam, sau Cao nguyên đá Đồng Văn và Non nước Cao Bằng. Công viên rộng 4.760 km², trải dài trên sáu huyện, thị là Krông Nô, Cư Jút, Đắk Mil, Đắk Song, Đắk Glong và thành phố Gia Nghĩa của tỉnh Đắk Nông cũ^[2]. Sau cuộc sáp nhập năm 2025, các địa phương này thuộc tỉnh Lâm Đồng; báo VietnamPlus (2026) nêu các hang ở xã Nam Đà, tỉnh Lâm Đồng^[4].

Núi lửa và hang động

Khác với các công viên địa chất ở miền Bắc, nơi đá vôi chiếm 60–70% diện tích, hơn một nửa diện tích Đắk Nông là đá bazan phun trào, về sau phong hóa thành đất đỏ màu mỡ^[2]. UNESCO nhấn mạnh đất núi lửa nuôi dưỡng nông nghiệp cà phê, chè, cao su, còn bên dưới có trữ lượng bauxite mà Việt Nam là nước có trữ lượng đứng thứ ba thế giới^[1]. Báo Nhân Dân nhắc đến hệ thống núi lửa với năm miệng, trong đó núi lửa Chư B’Luk tạo ra khoảng 50 hang động với tổng chiều dài hơn 10.000 m; hang C7 dài 1.266 m, được mô tả là hang có quy mô độc đáo bậc nhất Đông Á^[2].

UNESCO gọi trường dung nham hang động núi lửa này, phát hiện năm 2007, là hệ thống hang núi lửa lớn nhất Đông Nam Á, dài hơn 10 km với khoảng 50 hang^[1]. Báo VietnamPlus (2026) lại viết rằng hệ thống được các nhà khoa học phát hiện năm 2014, dài khoảng 25 km từ miệng núi lửa ở buôn Choar dọc theo sông Sêrêpốk đến thác Dray Sáp^[4]. Các nguồn khác nhau về năm phát hiện và chiều dài, nên bài giữ nguyên từng nguồn.

UNESCO còn nêu núi lửa Nâm Kar, một tổ hợp núi lửa trẻ gồm các nón xỉ, nón phún xạ và dòng dung nham. Nơi này từng bị khai thác làm phụ gia xi măng cho đến khi giá trị địa chất được ghi nhận và hoạt động khai thác bị dừng, nay được bảo vệ. Thác Dray Sáp rộng khoảng 100 m, đổ xuống 12 m, bao quanh là rừng nguyên sinh^[1].

Dấu tích người tiền sử

UNESCO ghi nhận các ống dung nham từng là nơi trú ngụ của cộng đồng tiền sử cách nay từ 6.000 đến 10.000 năm^[1]. Báo Nhân Dân viết rằng các nhà khoa học tìm thấy ở đây một bộ di cốt người tiền sử 6.000–7.000 năm tuổi thuộc văn hóa Hòa Bình, nằm trong hang động núi lửa, điều được xem là hiếm gặp trên thế giới^[2].

Theo VietnamPlus, qua khai quật hang C6-1 và C6, các nhà khảo cổ thu được công cụ đá, đồ gốm, xương, vỏ nhuyễn thể, dấu tích bếp lửa và ba mộ táng, với di cốt của 10 người gồm 5 trẻ sơ sinh, một thiếu niên và bốn người trưởng thành; nổi bật là bé gái khoảng 4 tuổi được chôn theo tư thế ngồi bó gối. Hang C6-1 được xếp hạng di tích quốc gia từ ngày 20/3/2023, và ngày 29/10/2026 Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tiếp tục xếp hạng hang A1 và hang C2, mỗi hang dài hơn 400 m, sâu 3–10 m^[4].

Cộng đồng và văn hóa

Công viên bao gồm vùng đất tổ tiên của người M’Nông, người Mạ và người Ê Đê. UNESCO cho biết “Đắk” trong tiếng M’Nông có nghĩa là “nguồn nước” hay “nguồn sống”, còn không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên, được UNESCO công nhận năm 2005, là phần di sản phi vật thể gắn với vùng này^[1]. Công viên cũng có bảo tàng EXPLORASOUND, bảo tàng đầu tiên của Việt Nam dành riêng cho âm thanh^[1]. Báo Nhân Dân cho biết huyện Krông Nô, vùng lõi của công viên, có 24 dân tộc cùng sinh sống, và công viên đã xây dựng ba tuyến du lịch với 44 điểm di sản^[2].

Tái thẩm định và phát huy

Theo Báo Nhân Dân, tháng 6/2023 công viên vượt qua kỳ tái thẩm định lần thứ nhất và tháng 7/2024 được UNESCO tái công nhận cho giai đoạn 2024–2027^[2]. Ngày 26/12/2024, tỉnh tổ chức lễ đón nhận danh hiệu lần thứ hai; Báo Sài Gòn Giải Phóng nêu công viên có khoảng 65 điểm di sản địa chất, địa mạo, trong đó có 7 điểm tầm quốc tế^[3]. Tỉnh xác định khoảng 160 điểm di sản địa chất, tự nhiên để khoanh vùng bảo vệ, chia thành vùng lõi, vùng đệm, vùng chuyển tiếp và vùng ngoài; cũng theo Nhân Dân, tỉnh khuyến khích du lịch cộng đồng để người dân có sinh kế từ di sản^[2].