Chuông Nhật Tảo (năm 948)

Hiện vật nhỏ, niên đại 948

Chuông Nhật Tảo hiện đặt ở đình Nhật Tảo, phường Đông Ngạc, Hà Nội; theo VnExpress chuông nặng khoảng 6 kg, thân khắc kín chữ Hán, quai là đôi thú đấu lưng vào nhau^[2]. VietnamNet mô tả chuông đúc theo lối "thượng thu hạ thách" (trên thon, dưới nở), thân chia thành tám ô bằng năm đường gờ nổi, có bốn núm gõ hình hoa 12 cánh; chữ Hán khắc chìm theo lối chữ chân phủ kín bốn ô hình thang phía trên, gồm 27 cột, 211 chữ^[1]. Theo bài minh, chuông được khắc ngày 29 tháng Tư năm Mậu Thân, niên hiệu Càn Hòa thứ 6, tức ngày 9 tháng 6 năm 948^[1].

Chuông được tìm lại thế nào

Hai bài báo kể lai lịch hơi khác nhau. VnExpress ghi rằng năm 1953, lính Pháp chiếm đình Nhật Tảo lập bốt nên dân làng sơ tán đồ thờ ra văn chỉ; chiếc chuông về sau còn được treo ở sân văn chỉ, thay kẻng báo giờ học và báo động cho học sinh sơ tán thời chiến tranh. Mãi đến năm 1994, khi xã Đông Ngạc làm hồ sơ công nhận di tích, chuông cùng một số đồ thờ được đưa lại đình, đoàn khảo sát mới xác định tuổi và giá trị của nó^[2]. VietnamNet kể thêm, theo các nhà nghiên cứu, năm 1987 cán bộ Viện Nghiên cứu Hán Nôm Phạm Văn Thắm thấy chuông ở miếu thờ đức thánh Trần trong thôn rồi chuông được đem về đình; bài này ghi thời kỳ Pháp chiếm đình là 1951 – 1953^[1]. Đầu năm 2020, Thủ tướng Chính phủ công nhận chuông là bảo vật quốc gia^[1][2]. VnExpress cho biết người trông đình giấu chuông cẩn thận vì từng bị trộm, và từ chối đưa ra bảo tàng với lý do "mất thiêng"^[2].

Niên hiệu của nước khác, địa danh của nước mình

Càn Hòa là niên hiệu của Lưu Thạnh, vua Nam Hán đóng đô ở Quảng Châu. Nhưng VietnamNet nhấn mạnh đây là chuông Việt Nam, vì bài minh ghi tên "thôn Hạ Từ Liêm, huyện Giao Chỉ". Bài minh còn nhắc năm Giáp Thìn (944), năm Ngô Quyền mất; sau đó Dương Tam Kha chiếm ngôi, xưng Bình Vương, và đến năm 948 đã ở ngôi bốn năm. Ngô Quyền giành độc lập, xưng vương nhưng chưa có niên hiệu riêng, nên các văn bản thời ấy phải dùng niên hiệu Nam Hán dù quân Nam Hán đã bại ở Bạch Đằng năm 938^[1][2]. Điều đó cho thấy chính quyền Ngô chưa có hệ thống niên hiệu riêng nên người địa phương vẫn ghi năm theo một triều đình đã từng đô hộ.

"Xã" và đạo hiệu

Theo bài của VietnamNet, bài minh nhắc tới một tổ chức gọi là "xã" mà các thành viên coi mình là đệ tử của "Vô pháp môn", lấy đạo hiệu hoặc pháp danh bắt đầu bằng chữ Pháp, Huyền, Tiên, Đạo, như Đỗ Pháp Dao, Trần Pháp Tuyên, Kim Huyền Ký, Lý Huyền Tháo. Các tác giả bài báo dựa vào những cái tên này và các chức danh như "cao công", việc "trai khánh", để kết luận đây là xã Đạo giáo; trong khi vẫn thấy những từ Phật giáo như "tứ ân", "thiện duyên", "lục căn", "tam nghiệp". Họ rút ra rằng ở thế kỷ X, Đạo giáo và Phật giáo đã song hành, hòa trộn^[1]. Wikipedia tiếng Anh tóm lược rằng bài minh kể việc dùng các đồ vật cho nghi lễ của một giáo phái địa phương, và dẫn Claudine Salmon cho rằng có trao đổi văn hóa giữa họ Ngô cai trị đồng bằng sông Hồng và nhà Nam Hán^[3].

So với chuông Thanh Mai (798), cả hai có "xã" với những chức danh giống nhau như xã chủ, xã phó, xã phán quan, xã lục sự, nhưng "xã" trên chuông Thanh Mai là xã Phật giáo^[1]. VietnamNet gọi chuông Nhật Tảo là tài liệu hiện vật đầu tiên và duy nhất được biết cho đến nay thể hiện sự song hành của Đạo giáo và Phật giáo ở thế kỷ X^[1].

Giá trị tư liệu

VnExpress dẫn nghiên cứu của giáo sư Hà Văn Tấn: bài minh là nguồn sử liệu chữ viết sớm nhất về thế kỷ X mà ta biết, thời kỳ "chúng ta biết rất ít"^[2]. VietnamNet viết thêm rằng chữ trên chuông được khắc cùng một lần, không có dấu vết khắc lại hay khắc xen, nên niên đại văn bản và niên đại chuông là một; bài minh cũng cho biết "xã" vừa là tổ chức tôn giáo vừa là đơn vị hành chính, tư liệu về làng xã thời kỳ này^[1]. Các nhận định về "đồng hành Đạo – Phật – Nho" là của các tác giả bài báo, nên nên coi là diễn giải. Các chi tiết về Dương Tam Kha chỉ lấy theo lời các nguồn, chưa đối chiếu sử cũ.