Nhà Ngô (939–965): Ngô Quyền xưng vương, Dương Tam Kha chiếm ngôi và Hậu Ngô vương

Xưng vương và định đô ở Cổ Loa

Sau chiến thắng Bạch Đằng cuối năm 938, mùa xuân năm 939 Ngô Quyền bỏ chức Tiết độ sứ do triều đình phương Bắc phong, xưng vương và đóng đô ở Cổ Loa. Bảo tàng Lịch sử quốc gia chép rằng ông đặt trăm quan, định triều nghi và phẩm phục, lập con gái Dương Đình Nghệ làm hoàng hậu và phong thưởng tướng sĩ có công^[1]. Việc chọn Cổ Loa thay vì Đại La thường được hiểu là cách nối tiếp truyền thống của nhà nước Âu Lạc thời An Dương Vương^[1][2]. Wikipedia tiếng Việt nhận xét bộ máy lúc ấy còn sơ khai nhưng đã thống nhất từ trung ương xuống địa phương, đồng thời ghi lãnh thổ chỉ còn 8 châu so với 12 châu thời Tự chủ; vì sao bốn châu phía bắc rơi vào tay Nam Hán thì sử cũ không chép rõ^[3].

Một triều đại hay mới là độc lập chính trị?

Tại hội thảo về Ngô Quyền do Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội tổ chức năm 2019, báo Nhân Dân ghi lại hai cách nhìn. Một số người cho rằng việc xưng vương mới chỉ là "độc lập về chính trị", chưa có quốc danh, cương vực và hệ thống chính quyền các cấp. GS Nguyễn Quang Ngọc phản bác: sử liệu nói rõ về lãnh thổ, việc định đô và xây dựng chính quyền, còn trận Bạch Đằng có ý nghĩa quyết định chấm dứt thời Bắc thuộc^[2]. Báo cũng nhấn mạnh sự khác biệt so với họ Khúc và họ Dương, những người chỉ xưng tiết độ sứ^[2]. Ở một cực khác là nhận xét xưa của Lê Văn Hưu được Bảo tàng dẫn lại: Ngô Quyền chỉ xưng vương, chưa lên ngôi đế hay đặt niên hiệu, nhưng chính thống của nước Việt đã nối lại được^[1]. Wikipedia lưu ý cả ba vua nhà Ngô đều giữ tước vương, không xưng đế^[3].

Năm 944: Dương Tam Kha chiếm ngôi

Ngô Quyền mất ngày 18 tháng Giêng năm 944 theo bài của Bảo tàng^[1]. Theo Wikipedia, ông dặn Dương Tam Kha giúp con trưởng là Ngô Xương Ngập, nhưng Tam Kha, anh (có sách ghi là em) của Dương hậu, chiếm ngôi và xưng Dương Bình Vương. Ngô Xương Ngập chạy về vùng Nam Sách, được hào trưởng Phạm Lệnh Công che chở, còn em là Ngô Xương Văn được Tam Kha nhận làm con nuôi^[3][4]. Đến năm 950, Xương Văn được sai đi đánh Thái Bình nhưng quay quân lật đổ Tam Kha và chỉ giáng ông xuống làm Chương Dương công^[3][4].

Hậu Ngô vương và sự suy sụp

Sau đó Xương Văn xưng Nam Tấn vương, đón anh về cùng trị vì với danh xưng Thiên Sách vương; sử gọi giai đoạn này là Hậu Ngô vương. Wikipedia chép rằng năm 951 hai vua đem quân đánh Hoa Lư của Đinh Bộ Lĩnh hơn một tháng mà không thắng, năm 954 Xương Ngập mất, và năm 965 Xương Văn tử trận khi đánh thôn Đường và thôn Nguyễn; con của Xương Ngập là Ngô Xương Xí nối ngôi nhưng thế yếu, phải lui về Bình Kiều^[3]. Từ đó triều đình Cổ Loa suy sụp và các thủ lĩnh địa phương nổi lên cát cứ, mở ra giai đoạn các sứ quân; Wikipedia tính nhà Ngô tồn tại trong khoảng 939–965^[3].

Đánh giá về Dương Tam Kha

Lê Văn Hưu, theo trích dẫn trong Wikipedia, coi việc đuổi con vua để tự lập là tội lớn, gọi Tam Kha là "bề tôi phản nghịch" và chê Hậu Ngô vương không trị tội^[4]. Sử cũ còn xem việc ông cướp ngôi là nguyên nhân gây ra loạn sứ quân. Tuy vậy các nhà nghiên cứu hiện nay có cách nhìn khác: sử gia Nguyễn Văn Sơn cho rằng mầm loạn đã có sẵn từ trước, việc Tam Kha phụ lời ủy thác chỉ tạo cơ hội để nó bùng phát, còn giáo sư Trần Quốc Vượng đặt cái "loạn" vào tiến trình từ sau năm 905, khi quyền lực trung ương ở An Nam bị khoảng trống^[4].

Phía dòng họ Dương lại nhấn vào công lao. Báo Nhân Dân năm 2016 cho biết Hội đồng họ Dương Việt Nam đã dựng xong Lăng miếu Bình Vương Dương Tam Kha ở Thiệu Long, Thiệu Hóa (Thanh Hóa), giới thiệu ông là tướng tiên phong trong quân của Dương Đình Nghệ và có công cùng Ngô Quyền xây dựng, bảo vệ nền độc lập; bài cho biết vị trí mộ đã được xác định lại sau thời gian thất lạc^[5]. Wikipedia thì ghi tiểu sử của ông còn nhiều chỗ chưa rõ, kể cả tên húy và việc ông là anh hay em của Dương hậu; sau khi bị giáng, ông được kể là đi khai khẩn đất ở vùng Giao Thủy rồi trở về quê và mất năm 980^[4]. Vì vậy bài này chỉ trình bày các ý kiến chứ không đưa ra kết luận về công và tội của ông.