Công chúa Lê Thị Phất Ngân (Lập Giáo Hoàng hậu)

Con gái của một vị vua, vợ của một vị vua

Công chúa Lê Thị Phất Ngân là người nối hai triều đại. Theo bài của Bảo tàng Lịch sử quốc gia, chính sử không cho biết Lê Đại Hành và hoàng hậu Dương Vân Nga có bao nhiêu người con; chỉ theo thần tích ở Hoa Lư, hai người có một con gái tên Phất Ngân, về sau được gả cho điện tiền chỉ huy sứ Lý Công Uẩn, người sáng lập nhà Lý^[1]. Wikipedia tiếng Việt cũng ghi tên thật của bà không được chính sử chép, chỉ thần tích có tên Phất Ngân^[2].

Những gì chính sử chép

Wikipedia tiếng Việt trích Đại Việt sử ký toàn thư: Lý Thái Tổ lập sáu hoàng hậu, chỉ có đích phu nhân gọi là Lập Giáo Hoàng hậu, xe kiệu và y phục khác hẳn các cung khác; phần về Lý Thái Tông chép "mẹ là hoàng hậu họ Lê", sinh vua ngày 26 tháng 6 năm Canh Tý (1000) ở phủ Trường Yên^[2]. Khi Thái Tông lên ngôi (1028), bà được tôn làm Linh Hiển Hoàng thái hậu^[1][2]. Nghĩa là chính sử chỉ nhắc bà gián tiếp, qua tước hiệu và con trai.

Các thần tích kể thêm

Phần lớn chi tiết về cuộc đời bà đến từ thần tích, thần phả ở Hoa Lư và nhiều nơi khác^[2]. Theo "Ngọc phả các vua triều Lê" ở xã Liêm Hà, Lý Công Uẩn theo thiền sư Vạn Hạnh hằng năm vào hầu Lê Hoàn, được giữ lại học quân sự, rồi vua gả con gái cả và cho làm điện tiền cận vệ, sau thăng điện tiền chỉ huy sứ^[2]. Một bài của Ninh Bình chép lại truyền thuyết rằng bà là công chúa út: vua Lê Hoàn cày ruộng tịch điền ở Bàn Hải được hũ bạc, sau hoàng hậu sinh con gái nên đặt tên Phất Ngân, như người chị Phất Kim sinh sau điềm được hũ vàng và về sau tu ở chùa Nhất Trụ^[3]. Như vậy các nguồn kể bà là con gái cả hoặc út, tùy tài liệu.

Về mẹ, bài của bảo tàng và Wikipedia đều theo thần tích rằng bà là con của Dương Vân Nga^[1][2]; Wikipedia thêm rằng bà là em cùng mẹ khác cha với vua Đinh Phế Đế và chị em cùng cha khác mẹ với Lê Trung Tông và Lê Ngọa Triều^[2]. Wikipedia ước đoán bà sinh khoảng vài năm sau năm 981, dựa vào năm Dương Thái hậu lập Lê Hoàn làm vua và năm sinh Lý Thái Tông, và đây chỉ là suy đoán^[2].

Sau khi dời đô

Theo thần tích chùa Duyên Ninh và chùa Nhất Trụ, được Wikipedia dẫn lại, sau khi nhà Lý dời đô về Thăng Long, bà thường về đô cũ cùng hậu thuẫn con trai Lý Long Bồ, được phong vương tháng 6 năm 1013, giúp dân tu bổ chùa và trông coi lăng vua cha^[2]. Bài của bảo tàng thì cho rằng người ta nghĩ việc Lý Thái Tông sau này xây chùa Một Cột, đền Đồng Cổ, đền Phạm Cự Lượng ở Thăng Long, đào kênh Lẫm ở Hoa Lư và làm lễ cày tịch điền đều noi theo truyền thống từ ông ngoại Lê Đại Hành; đó là suy luận, không phải sử liệu^[1]. Cả hai nguồn không chứng minh vai trò chính trị trực tiếp của bà.

Thờ phụng

Ở đền vua Lê Đại Hành tại Hoa Lư, bên trái hậu cung có ban thờ công chúa Phất Ngân; Wikipedia giải thích vì quan niệm con gái "xuất giá tòng phu" nên chỉ có bài vị chứ không có tượng như Lê Đại Hành, Dương Hoàng hậu và Lê Long Đĩnh, còn các nhà nghiên cứu cho rằng việc được phối thờ cùng cha mẹ cho thấy bà có công tích được dân coi trọng^[1][2]. Cũng theo Wikipedia, đền Bạch Mã ở Vân Tụ (Nghệ An), do Uy Minh Vương Lý Nhật Quang dựng, thờ vọng Lý Thái Tổ, mẹ là hoàng hậu họ Lê, bà ngoại là Dương thị và nhiều người khác; ở đền Đô (Bắc Ninh), bà được thờ ở vị trí trung tâm điện Mẫu^[2].

Vì thế, hình ảnh Phất Ngân vừa là một nhân vật có trong chính sử qua vài dòng, vừa là một "bà hoàng" lớn lên từ truyền thuyết và tín ngưỡng địa phương. Phần lớn nội dung bài dựa vào thần tích, nên người đọc cần phân biệt phần có trong chính sử và phần chỉ có trong truyền thuyết.