Các ngữ hệ và ngôn ngữ của 54 dân tộc Việt Nam

Một nước đa dân tộc, nhiều ngữ hệ

Việt Nam có 54 dân tộc, trong đó người Kinh chiếm khoảng 85% dân số^[1]. Một tài liệu trên ngonngu.net về chính sách ngôn ngữ xếp ngôn ngữ của các dân tộc vào năm ngữ hệ^[1], và một bài giới thiệu đặc trưng của tiếng Việt cũng nhắc năm họ ngôn ngữ ở Đông Nam Á, gồm Nam Á, Nam Đảo, Thái – Ka Đai, Hán – Tạng và Mông – Dao^[2]. Cách gọi tên và ranh giới giữa các nhóm còn khác nhau giữa các tác giả, nên phần dưới đây theo cách phân loại của hai nguồn ấy và các trang giới thiệu dân tộc của Ủy ban Dân tộc.

Năm ngữ hệ

Ngữ hệ Nam Á có số người nói đông nhất. Tiếng Việt thuộc nhóm Việt – Mường: trang của Ủy ban Dân tộc xếp tiếng Mường vào nhóm Việt – Mường, ngữ hệ Nam Á^[3], còn bài về đặc trưng tiếng Việt cho biết tiếng Việt cùng họ với tiếng Khmer chứ không phải tiếng Thái, tiếng Lào hay tiếng Hán, và họ hàng gần nhất là tiếng Mường^[2]. Cũng thuộc Nam Á có các ngôn ngữ như Khơ Mú, Xinh Mun, Kháng, Bru – Vân Kiều, Cơ Tu, Ba Na, Xơ Đăng, Cơ Ho, Mnông, Xtiêng và tiếng Khmer Nam Bộ^[1].

Ngữ hệ Thái – Ka Đai gồm tiếng Tày, Nùng, các nhóm Thái, Lào, Lự, Giáy, Bố Y, La Chí, La Ha, Pu Péo, Cơ Lao^[1]; Ủy ban Dân tộc xếp tiếng Tày vào nhóm Tày – Thái của ngữ hệ này^[4]. Ngữ hệ Mèo – Dao (Hmong – Mien) có tiếng Mông, Pà Thẻn và các nhóm Dao^[1]. Ngữ hệ Nam Đảo gồm tiếng Chăm, Ê Đê, Gia Rai, Raglai, Hroi, Chu Ru^[1]. Ngữ hệ Hán – Tạng có tiếng Hoa, Lô Lô, Hà Nhì, La Hủ, Si La, Cống, Phù Lá^[1].

Đa ngữ và chữ viết cổ truyền

Theo cùng tài liệu, các dân tộc thiểu số sống đan xen nên đa ngữ là trạng thái phổ biến ở vùng dân tộc. Tiếng Việt là ngôn ngữ giao tiếp chung giữa các dân tộc, còn tiếng Thái, Tày, Nùng và một số tiếng khác đóng vai trò ngôn ngữ vùng^[1]. Chỉ một số ngôn ngữ có chữ viết cổ truyền: chữ Nôm Tày, các loại chữ Thái cổ ở Tây Bắc và vài vùng khác, chữ Hán, chữ Khmer có tự dạng Sanskrit, chữ Nôm Nùng, chữ Chăm cổ, chữ Lào có tự dạng Sanskrit, chữ Nôm Dao và chữ Nôm Cao Lan^[1]. Ngoài ra, trang của Ủy ban Dân tộc ghi chữ Mông được soạn theo bộ vần chữ quốc ngữ từ những năm 1960 nhưng cho đến nay chưa thực sự phổ biến^[5].

Chính sách đối với ngôn ngữ các dân tộc

Theo tài liệu trên ngonngu.net, các bản Hiến pháp từ năm 1946 đều nêu quyền dùng tiếng nói, chữ viết của các dân tộc: Hiến pháp 1946 cho phép học bằng tiếng mình ở trường sơ học địa phương và dùng tiếng mình trước tòa án, các bản sau (1960, 1980, 1992) ghi quyền dùng tiếng nói, chữ viết và giữ gìn bản sắc. Quyết định 153-CP năm 1969 đặt điều kiện để dân tộc chưa có chữ được xây dựng chữ viết, còn Quyết định 53-CP ngày 22/2/1980 nêu chủ trương xây dựng mới hoặc cải tiến chữ dân tộc theo bộ vần gần với chữ phổ thông, tức chữ cái Latin^[1]. Chính quyền thực dân Pháp trước đó đã tạo chữ cho một số dân tộc Tây Nguyên như Ê Đê, Ba Na, Gia Rai; tài liệu này đánh giá mục đích của họ là "chia để trị", một nhận định cần được đọc như quan điểm của tác giả^[1].

Ngôn ngữ nguy cấp

Tài liệu cũng tóm tắt công trình của Nguyễn Văn Lợi (1999) chia các ngôn ngữ nguy cấp ở Việt Nam thành năm nhóm theo số người nói và sức sống. Nhóm nguy cấp nhất chỉ còn khoảng mười người nói, như tiếng Ơ Đu và tiếng Tu Dí; nhóm thứ hai còn trên dưới một trăm người, như Pu Péo, La Chí, La Ha, Arem. Các nhóm sau đông hơn nhưng đều chịu áp lực của những ngôn ngữ có vị thế cao hơn^[1].

Ảnh minh họa là Bản đồ dân tộc – ngôn ngữ Đông Dương (Carte ethnolinguistique de l'Indochine), ấn bản 1949, do Trường Viễn Đông Bác cổ chỉ đạo và Sở Địa lý Đông Dương vẽ, in; các màu thể hiện sự phân bố của các nhóm dân tộc và ngôn ngữ thời đó.