Lễ Sene Dolta của người Khmer Nam Bộ

Lễ hiếu kính ông bà của người Khmer

Sene Dolta (còn viết Sen Đôn Ta, Sen Đôlta) là một trong những lễ truyền thống quan trọng của người Khmer Nam Bộ, mang ý nghĩa tưởng nhớ và tri ân ông bà, cha mẹ, tổ tiên đã qua đời. Báo Cần Thơ xếp lễ này cùng với Chôl Chnăm Thmây, lễ Nhập hạ và Ok Om Bok trong các lễ hội đặc trưng của người Khmer, và nhấn mạnh nó thể hiện lòng hiếu kính, gắn con người với gia đình và nguồn cội^[2]. Theo Tuổi Trẻ, đây là dịp con cháu bày tỏ lòng biết ơn, hướng về cội nguồn và làm phước theo tinh thần Phật giáo Nam tông Khmer^[1].

Thời gian

Ngày tổ chức tính theo lịch Khmer và đổi theo năm dương lịch. Báo Dân tộc và Miền núi ghi lễ Sen Đôn Ta năm 2026 diễn ra từ 10 đến 12/10, nhằm ngày 1–3 tháng Chín âm lịch năm Bính Ngọ^[3], và Tuổi Trẻ cũng ghi lễ năm nay từ 10 đến 12/10, nói rằng trong ba ngày đó cán bộ, viên chức, học sinh là người Khmer được nghỉ^[1]. Tuy nhiên, các tài liệu phổ biến thường nêu ba ngày chính là 29, 30 tháng Tám và 1 tháng Chín âm lịch, nên mốc ngày theo lịch Việt có thể lệch một đến hai ngày tùy cách đổi lịch Khmer sang lịch âm Việt. Mục này ghi ngày bắt đầu là 29 tháng Tám âm lịch, kéo dài ba ngày, và nêu rõ đây là ngày gần đúng.

Nguồn gốc

Theo Tuổi Trẻ, nghệ sĩ ưu tú Lâm Vĩnh Phương cho biết nguồn gốc lễ xuất phát từ nền nông nghiệp lúa nước: sau khi gieo cấy xong vào khoảng tháng Tám âm lịch, mùa mưa lũ, người Khmer xưa chèo xuồng ghe đi thăm hỏi, biếu quà bánh ông bà, cha mẹ; khi Phật giáo phát triển, nghi thức cúng gia tiên hòa với nghi lễ Phật giáo ở chùa^[1]. Báo Cần Thơ nêu hai truyền thuyết: một về những người con đi thăm ông bà, có khi đến nơi thì người thân đã mất, rồi hẹn nhau làm lễ nhớ ơn; một theo sự tích Phật giáo về vua Ping-pis-sara thỉnh sư làm lễ hồi hướng cho người đã khuất^[2]. Đây là những truyền thuyết do các nguồn kể, chưa được đối chiếu với nghiên cứu dân tộc học.

Các nghi thức

Báo Cần Thơ cho biết trước đây mùa lễ kéo dài nửa tháng với bốn nghi thức chính: đặt cơm vắt (Banh canh banh), cúng ông bà (Banh Sene Dolta), hội linh (Banh phchum banh) và tiễn ông bà (Banh chuônh Dolta); ngày nay lễ tập trung trong ba ngày^[2]. Tuổi Trẻ mô tả ở chùa có hai tuần nghi thức Kan-bân và Boh Bai-bân (gọi chung là Phchum Bân), còn tại nhà ba ngày chính gồm ngày đầu cúng rước ông bà về (Sen To-tuol), ngày thứ hai dâng cơm ở chùa (Tâu-vot) và ngày thứ ba cúng tiễn (Sen Chun)^[1].

Báo Cần Thơ mô tả chi tiết ba ngày: ngày đầu dọn dẹp nhà, lau bàn thờ, dọn mâm cơm mời linh hồn về và đến chùa nghe tụng kinh cầu siêu, các achar lấy những nắm cơm vắt cúng quanh chính điện cho những linh hồn không có con cháu; ngày thứ hai cúng chính tập thể ở chùa rồi rước linh hồn ông bà về nhà; ngày thứ ba cúng tiễn, làm chiếc thuyền bẹ chuối gắn cờ phướn, hình nộm, gạo, muối, quần áo và thả trên sông, kênh gần nhà^[2]. Lễ vật tùy điều kiện gia đình, thường là món bình dị như trái cây vườn nhà, sản vật chợ quê^[2].

Sinh hoạt cộng đồng

Theo Báo Cần Thơ, các chùa Nam tông Khmer ở Trà Vinh, Sóc Trăng, Kiên Giang trang hoàng và tổ chức hoạt động văn hóa, thể thao trong khuôn viên chùa; ở An Giang, hội đua bò Bảy Núi thường tổ chức vào dịp lễ^[2]. Báo Dân tộc và Miền núi cho biết ở Thành phố Hồ Chí Minh, người Khmer xa quê tề tựu về chùa Pothiwong (phường Bảy Hiền) dâng lễ vật cúng Phật, cúng dường chư tăng và cầu nguyện cho gia đạo bình an, và đây là dịp họ gặp gỡ cộng đồng^[3].

Lưu ý

Các nguồn đều là báo chí, một số có lời dẫn của nghệ sĩ và tiến sĩ địa phương; tên gọi các nghi thức viết khác nhau tùy cách phiên âm tiếng Khmer. Các nguồn đã đọc không nêu danh hiệu di sản quốc gia cho lễ này, nên bài không đề cập vấn đề đó.